Geoarcheologie | IUAP Project - The Land of Sumer and Akkad

• Project
• Methode
• Resultaten
• Financiering
• Medewerkers
• Publicaties

"Land of Sumer and Akkad" is het project P5/14 van de Interuniversitaire attactriepolen (Fase V) van het Federaal Wetenschapsbeleid. Dit project onderzoekt de interactie tussen het paleo-milieu enerzijds en de sociale, politieke en economische ontwikkeling anderzijds in Mesopotamië gedurende de laatste 6.000 jaar. Het huidige landschap is het resultaat van een complexe evolutie vanwege veranderingen in de loop van de rivieren en de locatie van de kustlijn van de Perzische Golf. Ook de mens met zijn ingenieuse en intensieve irrigatie systemen en de drang om het water te controleren, heeft in zekere mate een rol gespeeld in deze evolutie. Om de verschillende stappen van deze landschapsontwikkeling te ontrafelen, moeten alle mogelijke bronnen gebruikt worden. Daarom vergt dit onderzoek een aanpak vanuit de volgende disciplines: Quartairgeologie, Teledetectie, Filologie en Geschiedenis.

Het Team van het KBIN – Belgische Geologische Dienst onderzoekt de evolutie van het natuurlijk milieu gedurende de laatste 10.000 jaar. Het onderzoek gebeurt in het zuidelijke deel van de provincie Khuzestan (zuidwest Iran), een enorm uitgestrekte vlakte die in het zuiden begrensd is door de Perzische Golf en in het noorden en noordoosten door het Zagros gebergte. Dit gebied is het zuidoostelijk deel van de Mesopotamische vlakte. Drie belangrijke rivieren, de Karun, Karkheh en Jarrahi hebben bijgedragen tot de opbouw van deze vlakte.

De recente geologie van het studiegebied werd tot op heden nog maar weinig bestudeerd. De reconstructies van de kustlijn van de Perzische Golf en de loop van de rivieren zoals ze te vinden zijn in de literatuur, zijn gebaseerd op historische bronnen en oppervlakte waarnemingen. Ze getuigen daarom ook van veel speculatie.

Voor het onderzoek van het Holoceen (laatste 10.000 jaar) werden twee veldcampagnes gehouden waarbij een vijftigtal ongeroerde handboringen werden uitgevoerd (door drie vrouwen!) en enkele toevallige ondiepe ontsluitingen werden bemonsterd. Tijdens de veldcampagnes werden ook archeologische sites en irrigatie systemen gelocaliseerd en werd een controle van het landgebruik en de oppervlakte lagen uitgevoerd voor de latere verwerking bij de teledetectie. De GPS was een onmisbaar instrument om alle waarnemingen nauwkeurig te kunnen localiseren, want in die onmetelijke vlakte is geen enkel referentie punt te zien.

De verzamelde monsters werden onderzocht op microfossielen en het organisch materiaal werd gedateerd met radiokoolstof. Samen met de verwerking van de boorgegevens en de resultaten van de teledetectie resulteerde dit in een reconstructie van het landschap doorheen de tijd.

Diverse satelliet beelden werden verwerkt tot een homogene en duidelijke basiskaart, bruikbaar zowel voor het veldwerk als voor basis voor de talrijke figuren en kaarten, zoals bv. de afbakening van geomorfologische eenheden, en fossiele rivierlopen, de paleogeografische reconstructie voor vijf verschillende perioden, de localisatie van archeologische sites en fossiele irrigatie systemen.

Op basis van recente satelliet beelden, oude luchtfoto’s en een 3D model van de topografie onthulde de teledetectie ook de interactie tussen de verschillende rivieren in de meest recente periode evenals de relatie tussen de rivieren, de archeologische sites en de irrigatie systemen.

Voor het eerst werden in dit gebied kustafzettingen gevonden. Een getijdengebied (met slikke, schorre en sabkha) heeft er zich ontwikkeld vanaf 9.000 jaar geleden. In de loop van de tijd heeft het getijdengebied zich uitgebreid via de paleovallei van de Shatt el-Arab tot ongeveer 200 km ten noorden van de huidige kustlijn van de Perzische Golf.

Het aantal dateringen is nog te gering om een curve van de zeespiegelstijging te kunnen opstellen, maar de gegevens tonen nu reeds aan dat er nooit een hogere zeespiegelstand dan de huidige geweest is. Dit is in tegenspraak met de algemeen aanvaarde resultaten uit de literatuur.

Alle gegevens, zowel geologische, geomorfologische, topografische en archeologische zijn samen gebracht in een GIS. Dit bestand laat toe alle domeinen te doorkruisen en relaties op te sporen.

De Jarrahi rivier voor zij de vlakte instroomt

Krimpscheuren en zout concentracie aan het oppervlak van de sabkha

De Edelmanboor met sedimenten afgezet in een zoetwater moeras

Het slikwad bij laag water

Het slikwad van het Khawr Musa getijdengebied bij laag water

Nieuw gegraven kanaal in uitgestrekte schorre met halofiete vegetatie

De overgang van slikke naar schorre

Een dorp in het zoetwater moeras

De overstroming van het zoetwater moeras tijdens het regenseizoen

Het zoetwater moeras bij uitzonderlijke overstroming

De guts met slikke afzettingen in boring 54

Gypsum kristallen

Olieputten in de omgeving van Ahwaz

Tells (archaeologische sites)

De stad Ahwaz met de Karun rivier

De Karun rivier in Ahwaz tijdens het regenseizoen

De anticlinaal van Ahwaz

Typisch zicht van de uitgestrekte vlakte

Een oud kanaal

Sedimenten metv de typische fijne gelaagheid van getijdenafzettingen

Krimpscheuren aan het oppervlak van de vlakte en overblijfselen van de oorlog tussen Iran en Irak in de jaren 80

De guts met subtidaal slik en fijne zandlaagjes op een diepte van 6 meter

Typisch zicht van de uitgestrekte vlakte met schaarse vegetatie

Ontsluiting in een steenbakkerij met zoetwater afzettingen aan de basis bedekt met fluviatiele klei

Ontginning van nieuw landbouwgrond met irrigatie

Archeologische prospectie van een tell

Oplossingsholten in de anticlinaal van Ahwaz

Pleistocene afzettingen die de anticlinaal van Ahwaz bedekken

De overgang van schorre naar zoetwater afzettingen in boring 28

Federaal Wetenschapsbeleid, Onderzoeksprogramma’s, Interuniversitaire attractiepolen, Fase V, “Land of Sumer and Akkad”. Voor verdere informatie betreffende de IUAP projecten, zie www.belspo.be (deze website wordt geopend in een nieuw venster)

• Dr Cecile Baeteman, Promotor
  email: cecile.baeteman@naturalsciences.be
• Vanessa Heyvaert, Doctoraatstudente
  (Promotors: Dr Ph. Claeys and Dr C. Baeteman),
  email: vanessa.heyvaert@naturalsciences.be
• Laetitia Dupin, contract geoloog
  email: laetitia.dupin@naturalsciences.be

• Dr Roland Gehrels en Dr Charu Sharma, Department of Geography, University of Plymouth, UK: foraminiferen analysen
• Dr Sue Dawson, University of St Andrews, UK: diatomeeën analysen
• Ir Mark Van Strydonck, KIKIRPA, Brussel: radiokoolstof dateringen
• Dr Florias Mees, Universiteit Gent, Laboratorium voor Mineralogie, Petrologie en Micropedologie: petrografische analysen
• Dr N. Fagel, Université de Liège: X-stralen diffractie
• Dr Henk Weerts, Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen TNO, Utrecht, Nederland: fluviatiele sedimentologie

01/01/2002 tot 31/12/2006

Heyvaert, V., Baeteman, C., (in press). Holocene sedimentary evolution and palaeocoastlines of the Lower Khuzestan plain (SW Iran). Marine Geology.

Baeteman, C., Dupin, L., Heyvaert, V., 2004/2005. Geo-environmental Investigation. In: H. Gasche (Ed.): The Persian Gulf Shorelines and the Karkheh, Karun, and Jarrahi Rivers: A Geo-Archaeological Approach. Akkadica 125/126, 155-215, 1-12.

Ooghe, B., Heyvaert, V.M.A., 2006. The value of geological and historical data integration in recreating landscape history in Lower Mesopotamia: the post-10th century A.D. Lower Khuzestan plain, SW Iran. Geoarchaeology 2006 Open Science Meeting, University of Exeter, 10-13 September 2006.

Dupin, L., 2006. Changing river courses, Human adaptation and interaction in Lower Khuzestan (SW Iran). Late Holocene Landscape reconstruction based on Remote Sensing. Geoarchaeology, Exeter, UK, 10-13 September 2006.

Heyvaert, V., Ooghe, B., Baeteman, C., Weerts, H.J.T., 2006. The impact of channel shifting of the river Karkheh on the late Holocene evolution of the northern part of the Lower Khuzestan plain (Persian Gulf, SW Iran): integrating geological and historical data. Program and Abstracts, IGCP 495 UK Working Group Conference and Fieldtrip; Holocene land-ocean interactions: driving mechanisms ans coastal responses, 9-12 July 2006, Ashford, UK.

Dupin, L., 2006. Landscape evolution of the Lower Khuzestan plain (SW Iran) during the late Holocene revealed by Remote Sensing. BGRG International Conference, Loughborough University, UK, 28-30 June 2006.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., 2006. The Holocene sedimentary record of the Lower Khuzestan plain (SW Iran): A Footprint of Palaeogeographical Changes. Program and Abstracts. Broadening Horizons, Multidisciplinary approaches to the study of past landscapes, Gent, Belgium, 27-28 February 2006.

Dupin, L., 2006. Natural and Human-induced processes: Impact on the Landscape of the Lower Khuzestan plain (SW Iran) revealed by Remote Sensing. Broadening Horizons, Multidisciplinary approaches to the study of past landscapes, Gent, Belgium, 27-28 February 2006.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., 2005. The impact of channel diversion on the Holocene infill of a tidal embayment in the southern part of the Lower Khuzestan Plain (Persian Gulf, SW Iran). Program and Abstracts, 2nd International Geoscience Programme Project 495 “Quaternary Land-Ocean Interactions: Driving Mechanisms and Coastal Responses“, Banten, Java, Indonesia, 25 September – 1 October 2005.

Baeteman, C. Heyvaert, V.M.A., 2005. A tentative palaeogeographical reconstruction of the coastal plain of Lower Khuzestan during the Holocene (Persian Gulf, SW Iran). Program and Abstracts, 2nd International Geoscience Programme Project 495 “Quaternary Land-Ocean Interactions: Driving Mechanisms and Coastal Responses”, Banten, Java, Indonesia, 25 September – 1 October 2005.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., Dawson, S., 2005. The shift from estuarine infill to delta progradation. The first results from the Holocene sedimentary record of the Lower Khuzestan Plain, SW Iran. Late Quaternary Coastal Changes: Sea Level, Sedimentary Forcing and Anthropogenic Impacts. INQUA & IGCP-495 joint meeting. Dunkerque, France, 28 June – 2 July 2005.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., 2004. Fluvial dominance in a late Holocene prograding carbonate coastal area: the Northern Persian Gulf, Khuzestan Province, Iran. Program and Abstracts, International Geoscience Programme Project 495 “Quaternary Land-Ocean Interactions: Driving Mechanisms and Coastal Responses“, Bar Harbor, Maine, USA, 14-17 October 2004.

Dupin, L., 2004. Satellite imagery technique for an interpretation of the fluvial-marine geomorphology in SW Iran. IGCP 495 Inaugural Meeting, Quaternary Land-Ocean Interactions: Driving Mechanisms and Coastal Responses, Maine, USA, 14-17 October 2004.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., 2004. Flashfloods filling marshes in a late Holocene prograding coastal area: the Northern Persian Gulf, Khuzestan Province, Iran. Program and Abstracts, The Quaternary Research Association Third International Postgraduate Symposium, Brussels, Belgium, 14-17 September 2004.

Dupin, L., 2004. Investigation of changes in the fluvial and coastal environments in SW Iran using remote sensing. The 3th QRA Post-Graduate International Symposium, Brussels, Belgium, 14-17 September 2004.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., Gasche, H., 2003. The reconstruction of History and Environment of the Mesopotamian plain during the middle and late Holocene. Program and Abstracts. Belgian Association for Quaternary Studies (BELQUA), First Workshop, Louvain la Neuve, Belgium, 4 December 2003.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., 2003. Geo-environmental mapping of the Mesopotamian Plain during the middle and late Holocene, Iraq. Program and Abstracts, The Quaternary Research Association Second International Postgraduate Symposium, London, UK, 10-12 September 2003.

Heyvaert, V.M.A., Baeteman, C., Gasche H., 2003. The reconstruction of History and Environment of the Mesopotamian Plain during the middle and late Holocene, Iraq. Program with Abstracts, XVI INQUA Congress, Reno, Nevada, 23-30 July 2003.