Koop zo’n voorwerp alleen met een CITES-vergunning: dit document bewijst dat de verkoop toegelaten is en de biodiversiteit niet schaadt. Bovendien krijg je het zonder die vergunning niet door de douane.

CITES is een internationale overeenkomst die de handel van de met uitsterving bedreigde dier-en plantensoorten reguleert.

Meer informatie vind je op www.cites.org.

Volg in de zomer het luchtballet van de gierzwaluwen overdag en dat van de vleermuizen ’s nachts. In een wei vol bloemen hoor je nectarzoekende insecten zoemen, krekels sjirpen, leeuweriken zingen, het hoge gras wuiven in de wind … Adem de fijne geuren van de veldbloemen in en bewonder de kleurenpracht van klaprozen, klaver, boterbloemen, distels, bijvoet, margrieten …

Aan de oever van een rivier of beek zie je misschien een waterspreeuw over de keien lopen en een ijsvogel vis vangen. Door je onderwaterkijker zie je hoe de larven van schietmotten kokertjes bouwen uit zand, grind, takjes en andere dingen die ze in het water vinden.

Wespen verorberen heel veel (vooral schadelijke) insecten.

Solitaire wespen steken bijna nooit, maar sommige sociale soorten (gewone wesp, Duitse wesp …) zijn agressiever. Vergewis je er dus van dat je wel hún nest wil laten wegnemen en niet het kleinere nest van de goedaardige veldwespen.

Als ze je lastig vallen terwijl je buiten eet, leg dan op een afstand wat eten. Als ze zichzelf dan toch aan je tafel uitnodigen, lok ze dan met vlees of vis in een val en laat ze na het eten weer vrij.

Zoemt een wesp rond je Anders verspreidt ze een hoofd, dan mag je geen chemisch signaal waardoor bruuske gebaren maken ze haar soortgenoten ten en sla ze zeker niet plat. aanval roept!

Wanneer je met een grote groep picknickt in het bos, fietst of wandelt door de natuur, rotsen beklimt, met de kajak vaart of jullie tenten opslaat: heb respect voor de biodiversiteit! Mensen maken tijdens hun vrije tijd vaak te veel lawaai in anders rustige milieus, brengen vernieling op meestal weinig bezochte plekken, zorgen voor rommel … en berokkenen zo veel schade aan dieren en planten.

Hou je dus aan de regels rond wandelpaden, aanlegsteigers, picknickplaatsen, montainbikepaden …

Kampeer in geen geval wild. Wees niet te rumoerig. En laat zeker geen afval achter!

Steeds meer merken komen op de markt met kleren, schoenen, linnengoed en tassen uit biologische grondstoffen, zoals biokatoen, wol, zijde, linnen, brandnetels, bamboe … De plantaardige vezels zijn geteeld zonder chemische meststoffen of pesticiden; de weefsels zijn gebleekt met zuurstofwater (en niet met chloor, dat erg vervuilt) of geverfd met natuurlijke kleurstoffen, het leer is chemievrij gelooid; het rubber van de zolen is plantaardig of gerecycleerd.

Natuurlijke vezels laten je huid ademen en voelen heel aangenaam aan. Linnen regelt temperatuur en vochtigheid. Biokatoen is heel zacht en antiallergisch en absorbeert zweet. Hennep is sterk en isoleert goed.

Kustduinen vormen een rijk, maar uiterst kwetsbaar leefmilieu. Ze zijn zeer nuttig, want ze beschermen het achterland tegen overstromingen. Ze danken hun bestaan aan een typische flora die ervoor zorgt dat het zand niet wegwaait of wegspoelt.

omstandigheden (harde wind, zout stuifwater, waterdoorlatende ondergrond …): helmgras, biestarwegras of blauwe zeedistel. Hiertussen leven allerlei vogels, zoogdiertjes, geleedpotigen en weekdieren.

Als je deze diversiteit in stand wil helpen houden, blijf je op de paden, neem je geen planten of dieren mee naar huis en steek je vooral geen vuur aan!

Je vindt meer informatie op www.dekustkijktverder.be.

Graaf een natuurlijke vijver (en hou het water op peil): rondom blijft het dan heerlijk fris.

Plant (bij voorkeur inheemse) hagen en bomen: in de zomer zorgen ze voor schaduw, koelte en vochtigheid.

Laat planten klimmen langs de muren aan de zuidkant: binnenshuis heb je dan minder temperatuurschommelingen en buiten worden de zonnestralen minder weerkaatst.

Zet geen planten in potten En wist je dat planten op een zonnig betonnen zweten en zo zelf de terras: dit is een ware atmosfeer verfrissen? zonneoven!

Maai je gazon niet te vaak: onder het hoge gras droogt de bodem niet te erg uit.

Een gierzwaluw heeft zulke korte pootjes en zulke lange vleugels dat ze niet van de grond kan opvliegen (kijk ook op het blaadje van 30 mei).

De enige plaats waar ze

Maar alle begin is moeilijk!

neerstrijkt, is haar nest.

Soms neemt een jong een

Dit bevindt zich altijd hoog: valse start en landt het

bijvoorbeeld in een verluchpardoes op je balkon. Trek

tingsgat onder een dak. Om dan je keukenhandschoenen

weg te vliegen laat ze zich in aan, schuif je handen zacht

de diepte vallen, zodat ze tijd jes onder zijn buikje en leg

heeft om haar vleugels uit te het op de balkonrand, zodat

slaan en als een pijl omhoog het verder kan. Wanneer het

te schieten.

te zwak is, bel je best een dierenarts of een dierenopvangcentrum.

Je eet uiteraard geen kwetsbare vissoorten of te jong gevangen vissen (zie de blaadjes van 1 april en 10 september). Maar koop ook geen vissen tijdens hun paaitijd (deze varieert van soort tot soort).

Als de meeste consumenten dit zouden doen, zou de vraag naar bepaalde vissen elk jaar tijdens hun voortplantingsperiode afnemen. Vissers zouden ze dan misschien met rust laten, zodat de overbeviste populatie zich eindelijk zou kunnen herstellen …

Eet dus zeebaars en witte koolvis van juni tot januari, schol van juli tot maart, zeebarbeel van september tot maart, makreel van augustus tot april …

Met milieuvriendelijk schoolgerei hebben je kinderen een kleinere ecologische voetafdruk. Kies dus een boekentas in hennep, want deze natuurlijke vezel wordt zonder meststof geteeld.

Koop schriften uit ongebleekt kringlooppapier, mappen in kringloopkarton, vulpotloden, ongelakte potloden met een kern van natuurlijke pigmenten in FSC-of PEFC-hout, een potloodslijper en een meetlat in dergelijk hout, een vlakgom in natuurlijke in natuurlijk gelooid leer, rubber, stiften op basis van oplosmiddelvrije lijm, een water en voedingskleur-nietloze nietmachine, een stoffen, een vulpen met rekenmachine op zonneeen pompje, een schooletui energie.

Wanneer de zee zich na hoogtij terugtrekt, laat ze op het strand een streep schelpen, algen en andere ‘resten’ langs de hoogwaterlijn achter: dit is het vloedmerk.

Je vindt er ongelooflijk veel schatten voor je natuurverzameling: allerlei soorten schelpen (zaagjes, messcheden, mosselen, hartjes …), schelpen van inktvissen, skelet van zee-egels, eikapsels van wulken, veren van watervogels …

Raap zeker enkele aangespoelde algen op voor je herbarium. Leg ze mooi plat tussen dikke lagen krantenpapier (die je verschillende keren moet vervangen, tot al het water uit de algen opgezogen is). Leg enkele dikke (telefoon)boeken boven op de hele stapel: die doen dienst als pers.

Vuurwerk veroorzaakt luchtvervuiling, lichtvervuiling en geluidshinder.

Het bevat giftige chemische stoffen (barium, strontium …), die met de rook meegevoerd worden en ecosystemen

vervuilen.

Als je tijdens de vogeltrek vuurwerk afsteekt, verblind je misschien vogels die ’s nachts vliegen, waardoor ze geen hindernissen meer waarnemen.

De knallen kunnen paniek veroorzaken bij dieren … en zelfs hartaanvallen bij de gevoeligste!

Hou je huisdieren tijdens het vuurwerk binnen en zorg voor achtergrondgeluiden waardoor ze de ontploffingen niet horen.

Wil je toch vuurwerk afsteken in je tuin? Denk dan aan de wilde dieren en kies voor vuurpijlen die niet (al te veel) knallen.

Beperk bloemenweides niet tot je tuin!

Ben je landbouwer, zaai dan ook eens inheemse honingplanten langs je velden. Op stroken van minstens 2 m breed vinden insecten er pollen en nectar, zelfs vóór en nadat er gewassen staan.

Ook kunnen veel dieren er schuilen, vooral tijdens de oogst. Je hoeft je bloemenstroken niet eens te sproeien, maar alleen aan het eind van het seizoen te maaien. Ben je eigenaar of beheerder van een stuk grond dat voorlopig braak ligt, bedenk dan dat allerlei soorten hier

– al is het tijdelijk – graag onderdak zullen vinden.

En de hele buurt wordt er mooier van!

Zie ook de blaadjes van 31 maart en 28 juni.

Sommige exotische waterplanten, die de mens al dan niet opzettelijk geïntroduceerd heeft, kunnen al snel gaan woekeren. Bovendien zijn zij maar al te vaak competitiever ingesteld dan de inheemse soorten en meestal niet gevoelig voor dezelfde ziekten. Bij gebrek aan natuurlijke vijanden kunnen ze zich razendsnel vermenigvuldigen.

Wat is het probleem? Zij vormen dichte tapijten langs en op het water. Die laten geen licht en zuurstof door voor de andere waterplanten en -dieren, zodat deze sterven.

Trek ze regelmatig uit (zorg ervoor dat je geen stukje achterlaat). Verbrand ze dan (waar dit mag) of geef ze mee met het huisvuil.

Het consumentennetwerk Carrotmob moedigt handelaars aan die werken aan een geringere milieu-impact van hun winkel. Hoe doet die ‘wortelbende’ dat? Neem bijvoorbeeld een kruidenier die belooft dat hij 25 % van de opbrengst van een bepaalde dag in zuinigere koelkasten zal investeren. Dan trommelt Carrotmob zoveel mogelijk mensen op om op de geplande datum hun inkopen in die winkel te doen.

Lijkt dit iets voor jou?

Organiseer ook dergelijke acties: zo beloon je de restauranthouder die zijn afval composteert, de groenteboer die zich bij lokale bioproducenten bevoorraadt, de boomkweker die zich op inheemse planten toelegt, de visboer die alleen vis en schaaldieren met MSC-keurmerk verkoopt …

Meer informatie vind je op vlaanderen.carrotmob.org.

Koralen zijn minuscule diertjes die door een uitwendig kalkskelet beschermd worden. Zij leven met miljoenen samen in koloniën en vormen koraalriffen, vooral Wees een verantwoordelijk duiker! Kies een club die zich inzet voor het behoud van koralen. Raak ze niet aan en gooi nooit het anker in een koraalrif, want dit Neem er geen mee naar huis, zelfs geen dode. Kortom, observeer het koraalleven zonder het te storen!

Wat doe je als je een gewond dier vindt? Controleer eerst of het niet gewoon een jong diertje is dat een beetje verdwaasd (na een val) of bang is. Dan mag je het niet aanraken: zijn ouders zijn vast niet ver en zullen zich wel om hem bekommeren zodra je weg bent.

Maar als het dier wél gewond is, kan je het, naargelang zijn grootte, in een deken wikkelen of in een kartonnen doos met wat vodden zetten. Vervolgens breng je het naar het dichtstbijzijnde opvangcentrum.

Kan je het dier niet meteen Geef het echter geen voedwegbrengen, probeer het sel als je niet weet wat het dan eerst wat water te geven normaal eet. En dwing het (geen melk, want sommige dier vooral niet te eten of te dieren worden er ziek van). drinken.

Ben jij dol op watersporten? Helaas zijn sommige sporten schadelijk voor het waterleven.

Doe niet aan jetskiën, motorbootvaren of waterski: deze activiteiten vervuilen lucht en water, zijn luidruchtig, jagen talrijke dieren de dood in en hun kielzog is schadelijk voor fauna en flora.

Geef de voorkeur aan sporten waarbij je zelf een inspanning moet leveren: kanoën, surfen, windsurfen, zeilen, waterpolo, waterfietsen, kajakken, zwemmen, duiken …

Reinig en onderhoud je materieel niet met chemische middelen.

Vermijd overvolle plaatsen: waar te veel mensen actief zijn, hebben ecosystemen en biodiversiteit het hard te verduren!

Heb je het ook gemerkt? Er zijn steeds minder vlinders.

Dit komt doordat er teveel chemische pesticiden en meststoffen terechtkomen in de planten waarvan de rupsen eten en op de bloemen waaruit de vlinders hun nectar halen. Bovendien wordt hun

herstellen, inheemse honingbloemen moeten planten … Doe mee aan de nationale vlindertelling. Zo help je de biodiversiteit in je gemeente bewaren en ontdek je de rijkdom van je tuin!

Meer informatie vind je op www.vlindermee.be.

Prik de spiesjes door de doos (zoals op de tekening). Maak de gaatjes met een spijker als het karton te hard is.

Zet de doos tegen een zonnige muur en leg er een glasplaat op (bijvoorbeeld uit een fotolijst). Na 6 of 7 dagen zijn de vruchten helemaal droog!

Bewaar ze op een koele donkere plaats, in een glazen bokaal met goed sluitend deksel.

Ook als de plaatselijke bevolking de projecten ondersteunt, kan je financieel bijspringen. Of waarom ga je er niet als ecovrijwilliger aan de slag?

Elke dag verdwijnen honderden hectaren tropisch woud in het Amazonegebied, in tropisch Afrika of in Zuid-oost-Azië. Het wordt gerooid voor landbouw-en woongebieden of om ons timmer- en meubelhout te leveren.

Veel ngo’s werken aan de herbebossing van deze gebieden. Dit is niet alleen goed voor de ecologie (strijd tegen woestijnvorming, aardverschuivingen …), maar ook voor de biodiversiteit (aanplant van bedreigde planten, strijd tegen habitatversnippering …).

Veel dierenwinkels verkopen rood-en geelwangschildpadden. Dit zijn oorspronkelijk Noord-Amerikaanse dieren en dus exoten. Wanneer je ze koopt, zijn ze nog heel klein, maar ze groeien flink. Ze kunnen meer dan Minder gewetensvolle eigenaars vinden er dan niets beter op dan hun schildpadden in een vijver of een beek te dumpen. Hoewel ze zich in het koude water

groot worden!

niet kunnen voortplanten, veroorzaken ze veel problemen. Ze passen zich immers wonderwel aan, want er is genoeg voedsel. Ze zijn heel gulzig en helemaal niet kieskeurig: ze vreten planten, eendenkuikens, kikkers, dikkopjes, libellenlarven … en verstoren zo het waterleven grondig.

De ‘Blauwe Vlag’ is een De beoordelingscriteria referentie op gebied van

slaan op de waterkwaliteit ecotoerisme. Dit in 1985

(afvalwaterverwerking, ingevoerde kwaliteitskeur

regelmatige analyse van merk wordt uitgereikt aan

het zwemwater, beschersteden en jachthavens die

ming van de koralen …), de een milieuvriendelijk econo

natuureducatie (informamisch en toeristisch beleid

tieverschaffing en bewustvoeren.

making rond beschermde inheemse soorten, plaatselijke ecosystemen, vloedmerken …), het beheer van de site en het afvalbeleid.

Meer informatie vind je op www.blauwevlag.be.

Heb je al gehoord over ‘guerilla gardening’? De eerste guerillatuiniers begonnen in New York, maar ondertussen zijn ze ook in Europa actief. Maar wat doen ze eigenlijk?

Met schop, compost, plan-ten en zaden komen – vaak honderden – tuiniers samen om tuintjes aan te leggen waar het eigenlijk niet mag. Ze veranderen middenbermen, rotondes, verlaten bouwterreinen en andere braakliggende gronden in fleurige plekjes vol biodiversiteit.

Dikwijls zijn ze ’s nachts in Je vindt meer op de weer, maar vaak steunen www.guerrillagardening.org. buurtbewoners hun acties of Kustvogels zie je gemakkelijk: ze zweven boven de zee of boven de duinen; ze zoeken voedsel op het strand of op de golfbrekers … Speur door een verrekijker, bij voorkeur één op een statief, naar hun snavel: die vertelt heel wat over hun voedingswijze.

De kleine mantelmeeuw kan met zijn dikke, puntige haaksnavel het pantser van een krab breken, een vis in stukken scheuren of een vogeltje doden. Met zijn lange, dunne en naar onder gebogen snavel pikt de wulp wormen en weekdieren uit het zand of uit de modder. Met zijn korte kegelvormige bek wroet de steenloper probleemloos keien en aangespoelde algen om, waaronder weekdieren en schaaldiertjes verstopt zitten …

Eet producten uit het land waar je bent. Zo help je de boeren die inlandse soorten kweken of telen, en beperk je de milieuhinder door transport. Dit is goed voor de plaatselijke economie en de biodiversiteit!

Maar weiger gerechten waarin bedreigde soorten verwerkt zijn (schildpadbiefstuk, sushi van blauwvintonijn, zeekomkommer, woudvlees) of waardoor de plaatselijke biodiversiteit in het gedrang komt (jacht of visvangst zonder inachtneming van minimumgroottes of quota, teelten waarvoor het woud moet wijken …).

Je hebt geen tuin maar wel een binnenplaatsje, terras, balkon of gewoon een vensterbank? Van een windluw plekje waar de zon minstens 3 of 4 uur per dag kan schijnen, maak je zo een paradijs voor plantenbestuivers.

Plaats wat vlinderkasten, nestkasten voor hommels (in de grootste bakken) en nestgangen voor solitaire bijen. Vul de bloembakken met inheemse bijen-en hommelplanten, zoals grasklokje, korenbloem, andoorn, frambozenstruiken, munt, goudsbloemen …

Voor je gevel kan je kiezen voor klimplanten, zoals klimop, kamperfoelie of heggenrank, waarvan de bloemen tal van bestuivers aantrekken.

Een gouden regel: pluk de vruchten zodra ze rijp zijn. Als bewaarfruit hou je alleen gezonde vruchten die nog niet afgevallen zijn. De rest verwerk je tot moes, jam, stroop, snoepjes of chutney, maak je in op azijn of brandewijn, droog je, konfijt je of vries je in (max. één jaar in de diepvriezer).

Appelen schik je op latten of in houten kistjes op een koele plaats. Of leg ze op een dikke laag droge varenbladeren, maar zorg ervoor dat ze niet tegen elkaar liggen. In een koele kelder kan je peren eveneens zo bewaren.

Als je de hele winter noten en hazelnoten wil knabbelen, moet je ze bewaren in een vochtige koele plaats: zo drogen ze niet uit.

Breng geen dieren of planten mee uit plaatsen waar je op vakantie gaat. Ze kunnen hier misschien niet overleven … of zich daarentegen uitstekend thuis voelen. Zo goed zelfs dat ze woekeren en inheemse Indien je hoe dan ook toch exotische dieren of planten wil invoeren, kom je zonder CITES-vergunning heel waarschijnlijk niet voorbij de douane (dit getuigschrift garandeert dat de soort mag verkocht worden en dat dit de biodiversiteit niet bedreigt).

Zelfs als je helemaal niet de bedoeling hebt om met Snij de bloemen in je tuin niet onmiddellijk af wanneer ze verwelken: laat ze in het zaad schieten. Oogst dit zodra het goed droog is (bij voorkeur op het einde van een regenloze dag) en doe het in papieren zakjes of enveloppen. Schijf er telkens de naam van de plant en de oogstdatum op. Bewaar alles in een droge en goed verluchte ruimte.

Je kunt ook zaden van bonen,tomaten of pompoenen oogsten. Neem de zaden van die groenten die het best smaken. Laat ze enkele dagen op een droge plek (op zolder) drogen en doe ze dan pas in zakjes.

Een tip: hou genoeg zaden bij om ze volgend jaar uit te zaaien en ruil de rest om andere variëteiten te proberen.

Afval in de natuur gooien heeft steeds – vaak rampzalige – gevolgen voor het milieu.

Bepaald afval brengt onmiddellijk schade toe: sigarettenpeuken en kauwgom vergiftigen of verstikken de dieren die ze doorslikken, kleine zoogdieren en amfibieën raken in flessen geklemd, glasscherven verwonden grotere dieren of kunnen door het vergrootglaseffect branden veroorzaken.

Bij ander vuil voel je de gevolgen pas op langere termijn: plastic doet er jaren over om af te breken maar geeft ondertussen wel giftige stoffen vrij, batterijen bevatten zware metalen die door de bodem sijpelen en het grondwater vervuilen … Gebruik dus de straatvuilnisbakken en recycleer zoveel je kan!

Hou je feest ’s zomers en overdag: de zon staat in voor belichting en verwarming. Maak je uitnodigingen in kringloop-, FSC-of PEFCpapier.

Suggereer milieuvriendelijke of duurzame geschenken. Je kan je gasten ook voorstellen dat ze op jouw naam een schenking doen aan een natuurbeschermingsvereniging.

Kies voor biologische gerechten, dranken en bloemen uit de streek en uit het juiste seizoen. Zorg ervoor dat het afval beperkt en gesorteerd wordt.

In de loop der tijd ontwikkelden eilandsoorten zich anders dan hun verwanten op het vasteland. Ze hebben zich steeds beter aan hun specifieke milieu aangepast. Door het kleine territorium werden sommige grote soorten kleiner. Andere kleine soorten zijn dan weer gegroeid bij gebrek aan vijanden.

De minste ecologische verandering kan hier dus onverwachte gevolgen hebben. Eilanden zijn extra kwetsbaar voor menselijke activiteiten, dus ook voor toerisme. Zo is één van de gevolgen hiervan de – al dan niet opzettelijke – introductie van exotische soorten.

Als je een eiland bezoekt, blijf dan op de paden, gooi geen afval in de natuur, wees voorzichtig en breng of neem vooral geen planten of dieren mee.

Benodigdheden: een plastic (kwark)potje of fles, dikke elastiekjes, een vel doorzichtige vershoud-of bloemenfolie, een stanleymes of cutter.

Vraag aan een volwassene om de bodem uit het potje te knippen (en ook de bovenkant als je een fles neemt). Maak er de folie op vast en span het goed met de elastiekjes aan, zodat er geen water meer door kan. Dompel de onderkant van de kijker in een plas, in een beek of in de zee … en geniet van het onderwaterschouwspel!

Wil je een verzamelboomgaard aanleggen? Kijk dan op het blaadje van 5 oktober.

Maar kijk eerst welke fruitboomrassen er groeien in je tuin, in je wijk of zelfs in je streek.

Sommige variëteiten van appel-, peren-, kersen- of pruimenbomen zijn heel oud en behoren dus tot ons cultureel, sociaal en biologisch erfgoed. In vergelijking met de nieuwere cultivars zijn ze beter tegen parasieten en ziektes bestand en smaakt hun fruit veel lekkerder: je moet er echt van proeven!

Inventariseer deze soorten, plant of ent ze in een verzamelboomgaard en vermeerder ze. Zo vermijd je dat ze voor altijd verdwijnen.

De meeste soorten muur-, hout-en metaalverf die nu op de markt zijn, bevatten veel chemische stoffen.

Zware metalen, oplosmiddelen, droogmiddelen en andere vluchtige organische verbindingen, die gevaarlijk zijn voor onze gezondheid, maar ook voor de biodiversiteit (vooral wanneer ze met het afvalwater in de natuur terechtkomen).

Natuurlijke verf daarentegen bevat geen of minder zulke giftige producten. Bovendien zorgen sommige van zulke verfsoorten voor een gepaste vochtigheid in huis en weren ze schimmels. Je kan zo'n verf gemakkelijk zelf bereiden (kijk op het blaadje van 18 november). Wat zit erin? Natuurlijke pigmenten, krijt, marmerpoeder, melk, kaolien, water, caseïne, kalk, klei, zand, was, lijnzaadolie …

Zag je al die planten tussen straatstenen en stoeptegels, tegen gebouwen of zelfs op muren?

Geel nagelkruid, gewone melkdistel, gewone raket, grote weegbree, kandelaartje, klein kruiskruid, kleine veldkers, liggende vetmuur, muurleeuwenbek, muurpeper, paardenbloem, stinkende gouwe, straatgras, vroegeling …: wat een weelde!

Wil je ze helpen? Nadat bloemen verwelken, dragen ze zaad. Haal de zaadjes uit wanneer ze goed droog zijn. Meng ze met een kopje wormencompost en twee kopjes klei. Doe er wat water bij en rol alles tot kleine bolletjes. Druk deze tussen de stenen …

Als je in een rivier of vijver wil zwemmen, kijk dan eerst of dit wel mag: soms is het immers een leef-of voortplantingsgebied van beschermde diersoorten of is het water vervuild of gevaarlijk (sterke stroming, steile oevers …).

Maak zo weinig mogelijk lawaai. Verplaats geen keien en stenen: zij kunnen minuscule maar niettemin levende organismen herbergen!

Pluk ook geen planten: de meeste spelen een essentiële rol in de zuurstoftoevoer en de waterzuivering. Als je absoluut een dam wil bouwen, breek hem dan af vóór je weggaat.

Gooi tot slot nooit afval in het water, was je er niet in en doe vóór het pootjebaden geen parfum, deodorant of zonnebrandcrème op.

Voel verschillen in reliëf en textuur door met je hand over een zijdezachte vacht, een ruwe boomstam, een fluwelig blad … te wrijven.

Ontdek de wonderlijke smaak van vruchten, groenten, kruiden, vis … die je niet kent.

Bewonder vissenschubben, keverdekschilden of vlindervleugels die glinsteren in het licht.

Geniet van het gezang van vogels, het gezoem van insecten, het geritsel van bladeren, het gekabbel van een beekje …

Laat je bedwelmen door de geur van bloemen en van naaldbomenhars, de humus in het woud, de aroma’s van munt, daslook en andere kruiden. Ze ruiken nog beter als je ze tussen je vingers wrijft.

De gewone of wilde braam is een doorlevende plant waarvan de ranken vol staan met doornen (hij behoort tot de rozenfamilie). Kleine zoogdieren, zoals de hazelmuis, vinden er beschutting. De rups van de veelvraat leeft van de bladeren en kinderen Laat enkele braamstruiken in je tuin groeien. Om te voorkomen dat ze woekeren snoei je ze regelmatig tot op de grond af en ruk je alle scheuten uit die buiten de voorbehouden plaats uitlopen.

Bramen smul je rauw, maar ze smaken ook heerlijk in taarten, siroop, gelei en jam.

Thee van gedroogde bladeren helpt tegen keelpijn en diarree.

Weet je hoe duinen ontstaan? Het zand waait naar het binnenland en hoopt zich daar op. Als er helmgras en biestarwegras op die hoopjes groeit, houden de wortels van deze grassen het zand vast en komt er steeds meer zand bij.

Langzaam wordt de duin groter. De regen spoelt er het zout uit en er komen dieren wonen. Hun uitwerpselen maken de bodem rijk genoeg voor zeeraket (met zijn meterslange penwortel), de blauwe zeedistel (die geen distel is, maar net zoals peen tot de schermbloemenfamilie behoort).

Branden maken deel uit van de natuurlijke cyclus van bossen: zo ontstaan er open plekken, die andere diersoorten aantrekken.

Maar als het te vaak of te fel brandt, dan lijdt de biodiversiteit eronder (soorten verdwijnen, habitats worden volledig vernietigd).

Gooi geen peuken of lucifers weg en maak geen vuur in kwetsbaar gebied (droog gras, struikgewas). Soms kan een vonkje honderden hectaren bos in rook doen opgaan.

Leg, waar kampvuren zijn Gebruik enkel hout dat je van de grond hebt opgeraapt. Blus het nadien met water of bedek het met aarde om het te doven.

toegestaan, een aarden walletje rond je vuur of maak het in een gat (zo bespaar je meteen ook hout).

De handel in kikkerbilletjes veroorzaakt grote milieuproblemen in de exportlanden. De meeste kikkerbilletjes komen van kikkers uit de rijstvelden in Azië.

Deze kikkers zijn daar van groot belang, want ze eten veel insecten die gevaarlijke ziekten bij de mens veroorzaken. Nu ze verdwijnen, moeten ze door giftige chemische pesticiden vervangen worden. Deze – in Europa verboden – producten brengen deze bijzondere ecosystemen en de lokale bevolking in gevaar.

Tot overmaat van ramp worden de kikkers op een buitengewoon barbaarse manier gevangen en bereid (in zakken gestopt, levend in stukken gesneden en van Of je nu enkele uurtjes gaat kuieren of een dagenlange trektocht maakt, verlaat de aangelegde paden nooit.

Doe dit om de plaatselijke fauna niet te storen. Veel zoogdiertjes en vogels bouwen hun nest immers op de grond. Als je te dichtbij zou komen, kunnen ze hun nest en hun jongen in de steek Wie de paden niet volgt, vertrapt misschien zelfs zeldzame inheemse planten of ongewervelden. De kans bestaat ook dat er zaden aan je zolen blijven kleven, zodat je ze verspreidt op plaatsen waar ze niet thuishoren.

De aanleg van paden zorgt er bovendien voor dat wandelaars niet te veel grond vertrappelen, dat er minder erosie optreedt … en dat je niet verloren loopt!

Als je geen vliegen in huis wil, moet je horren in deuren en vensters plaatsen, want kralengordijnen helpen niet veel. Laat ook geen voedsel staan en leg je compost achter in je tuin.

Met lavendel, marjolein, basilicum, citroengras, geraniums … hou je vliegen uit de buurt. Ook notenboombladeren zouden vliegen weren.

Een vliegenvanger moet geel of oranje zijn, want die kleuren trekken vliegen aan. Dit geldt zowel voor het kleeflint als voor het kommetje waarin je water doet …

Laat bovendien spinnen met rust: ze vangen beslist enkele vliegen in hun web!

Parken zijn de groene longen van de stad! Iedereen vindt er rust in al die drukte: gezinnen ontspannen er zich, arbeiders en scholieren blazen er even uit, pendelaars gebruiken ze als aangename route naar hun werk, toeristen flaneren … Maar parken staan ook garant voor de biodiversiteit in de stad.

Ga op zoek tussen de bomen, aan het water, langs de voetpaden, bij een serre of een kiosk …

Je ontdekt er beslist onvermoede schatten, zoals een opmerkelijke boom, een schuwe vogel, een schuchter zoogdiertje of een bonte bende insecten.

Zoals zoveel andere dieren worden ook vleermuizen bedreigd door het gebruik van chemische pesticiden (die in hun voedsel zitten) en door het verdwijnen van hun overwinterings-en voortplantingsplaatsen.

Elk jaar wordt tijdens het laatste weekend van augustus de “Europese Nacht van de Vleermuis” gehouden. Je kan deelnemen aan veel activiteiten: nachtelijke rondleidingen, kinderworkshops, nestkasten bouwen, filmvertoningen …

Daarna zal je deze verrassende vliegende zoogdiertjes zeker waarderen. Dit is de perfecte gelegenheid om ze beter te leren kennen, om hun stille luchtballet te observeren en om je te realiseren dat ze heel belangrijk zijn voor het behoud van hun ecosysteem.

Aan kleefkruid, aan de hoofdjes van klit en aan de vruchten van nagelkruid zit-ten haakjes die aan de haren van dieren blijven hangen.

Zo reizen ze mee en verspreiden ze hun zaad. Maar ze kleven ook aan het haar en de kleren van je vriendjes! Je vindt ze in de zomer op braakliggende terreinen, onder hagen en tussen struiken.

En het beste jeukpoeder maak je van de bottels van de wilde roos! Pluk er enkele in oktober. Kook ze vijf minuten in water; snij ze in twee; neem de haartjes die rond de zaadjes zitten en droog ze. Laat er een plukje van in de nek van je slachtoffer glijden …

Tropisch hout komt vaak uit bossen met een rijke biodiversiteit, die echter niet altijd duurzaam beheerd worden (soms wordt er zelfs illegaal gekapt!).

In Eurazië, Afrika, Latijns-Amerika en Noord-Amerika worden elk jaar talrijke oerbossen (dit zijn bossen die nauwelijks door de mens aangetast zijn) ontgonnen zonder enige bekommernis voor de dieren en planten die er leven. Bovendien wordt de opbrengst van deze houtsoorten (bijvoorbeeld teak of afromosia) in bepaalde gebieden vaak volledig of gedeeltelijk gebruikt om er plaatselijke gewapende conflicten of dictaturen mee te financieren!

Kies dus alleen voor tropisch hout met FSC-of PEFCkeurmerk of, beter nog, voor hout uit onze eigen bossen (zie het blaadje van 16 november).

Eet je kind ’s middags op Vul een stevige en voldoende school? Zijn ecologische grote boterhammendoos voetafdruk wordt dan heel met lekkere seizoens(bio) wat kleiner als het in de producten uit de streek. eetzaal aanschuift (vooral als er biologisch gekookt wordt) of als het boterhamGiet zijn drankje in een makkelijk afwasbare en goedsluitende veldfles.

Voor zijn tienuurtje stop je in de boterhammendoos ook een of twee stukken fruit en enkele zelfgebakken koekjes.

Zo vermijd je wegwerpverpakkingen: die zijn moeilijk recycleerbaar en zowel de fabricage als de vernietiging ervan veroorzaken veel vervuiling.

Je vindt hierover meer op www.vuilnisbak.org.

Hier vind je twee receptjes voor biologisch afbreekbare en chemievrije lijm. Die is dus niet schadelijk voor jou of voor de biodiversiteit! Beide zijn geschikt voor knutselwerkjes, dingetjes in papiermaché, maskers in karton …

lijm van bloem.

Doe 2 eetlepels tarwemeel, 1 koffielepeltje suiker en 10 cl water in een pot en verwarm op een zacht vuurtje. Klop alles goed met een garde, zodat het niet klontert. Giet er beetje bij beetje 40 cl water bij: de lijm mag niet te vloeibaar maar ook niet te dik zijn.

lijm van rijst. Bewaar je lijm in goed afge-Kook 200 gram rijst in ½ sloten bokalen op een koele liter water. Zodra het water plaats en roer voor gebruik. wit kleurt, pers je de brij in een zeef, waarna de lijm overblijft.

Ken je in je buurt een kwetsbaar natuurgebied dat onder handen moet worden genomen (een vijver vol algenbloei, een vennetje dat uitdroogt, een vochtige heide die verdort, een kalkhelling die verbost …). Of zie je vies water (met zwerfafval, dode dieren, een olievlek, onbehandeld afvalwater …) of vuilnis langs de weg, op de oever van een rivier of op een braakland?

Meld het bij de gemeente of bij een plaatselijke natuurvereniging.

Je kan er zelf ook iets aan doen: help bij een actie om het milieu te herstellen of om rivieren, stranden of wegbermen schoon te maken.

Regenwormen vormen een onmisbare schakel in de voedselketen. Ze recycleren onophoudelijk organisch materiaal, zoals dode bladeren en andere rottende plan-ten. Zo zorgen ze mee voor goede humus en dus voor een vruchtbare bodem voor de vruchten en groenten die bij ons op tafel komen.

Tijdens het graven, woelen ze bovendien de grond los, zodat wortels gemakkelijker groeien en het water vlug en diep kan insijpelen tot waar planten het kunnen opzuigen.

Ook verhinderen ze dat het Draag zorg voor die onmisbaregenwater bij stortbuien re helpers in je tuin: gebruik te vlug wegstroomt en de geen chemische meststoffen bodem wegspoelt. of bestrijdingsmiddelen en

bewerk de grond met een

woelvork.

Tuiniers houden van egels, omdat die insecten, naaktslakken en nu en dan knaagdiertjes lusten. Geef ze dus in de winter een rustige schuilplaats.

Maak een doorgang in de omheining of de tuinmuur. Leg een stapeltje hout of een hoop bladeren in een tegen weer en wind beschut schaduwrijk hoekje. Of zet een kistje onder een struik, met een 10 tot 15 cm brede ingang en een 12 tot 15 cm brede buis als toegangstunnel.

Bij het kistje leg je wat hooi en dode bladeren, waarmee de egel zijn bedje kan spreiden.

Zorg eventueel voor water en stukken fruit of katten- of hondenvoer (maar geen melk of brood): nu en dan wordt de egel wakker om wat te eten en zijn poten te strekken.

Trek na een flinke nazomer- of herfstbui je laarzen of wandelschoenen aan (met uiteraard een diep reliëf) en maak een wandeltocht door weiden, bossen, struikgewas of braakland.

Trek bij je thuiskomst je schoenen uit, schraap de grond van je zolen en doe hem in een pot met potaarde of goed verteerde compost.

Zet de pot op een warme zonnige plek, begiet hem en wacht een paar dagen. Je ziet al vlug enkele scheutjes uitpriemen. Nu kan je rustig toekijken hoe ze groeien. Na enkele weken kan je de planten misschien wel Ben jij leerkracht of ken je er een? Dan is dit voor jou! Tegenwoordig worden steeds meer inspanningen geleverd die leerlingen en ouders ertoe aanzetten om ecologisch verantwoord schoolgerei te kopen.

Leerkrachten moeten op dit punt het goede voorbeeld geven! Ze kiezen dan ook voor stevig lesmateriaal uit gifvrije, gerecycleerde en recycleerbare stoffen. In plaats van wegwerpproducten gebruiken ze elk jaar zoveel mogelijk dezelfde benodigdheden.

Ze beperken de aankooplijst voor de leerlingen tot het strikt noodzakelijke. Hierbij leggen ze uit waarom dit alles zo belangrijk is voor de aarde. Zo wordt het een ideale voorlichtingscampagne rond het behoud van de biodiversiteit!

Bodembedekkers zoals

varens, grassen, klimop …

zijn ideaal onder struik

gewas, op oneffen onder

grond en in andere moeilijk te onderhouden zones. Waar het in je tuin te nat, te droog of te donker is voor een gazon (bijvoorbeeld onder bomen), kunnen ze een mooi dik tapijt vormen.

7 september

Maar ze hebben nog andere voordelen: ze houden het onkruid tegen, zorgen dat het water niet te snel uit de bodem verdampt (zodat we minder moeten sproeien). Ze houden erosie door wind en harde regen tegen en ze bieden bovendien een ideaal toevluchtsoord voor micro-fauna!

Kies bodembedekkers die bij je tuin passen, maar neem bij voorkeur wel inheemse soorten.

Weet je welke boom je zal bestuderen? Neem een afdruk van zijn schors en raap enkele bladeren, bessen of noten op. Schets hem in je veldboekje en beschrijf hem met zoveel mogelijk details, maar noteer in elk geval zijn plaats en zijn afmetingen.

Zijn omtrek meet je met een touw waarin je om de 10 cm een knoop gelegd hebt. Maar hoe doe je dat nu voor de hoogte?

Het is helemaal niet moeilijk! Meet hoe lang je stappen zijn (dit is de afstand tussen je twee hielen, wanneer je normaal stapt). Ga zo ver van de boom staan Stap dan naar de boom terug en vermenigvuldig het aantal stappen met hun lengte: zo weet je ongeveer hoe hoog de boom is!

Palmolie is een bestanddeel van allerlei producten: schoonmaakmiddelen, koekjes, chips, chocolade- en andere smeerpasta,

kant-en-klare maaltijden, roomijs, soep … Vaak staat er alleen maar ‘plantaardig vet’ of ‘plantaardige olie’ op de verpakking.

Nu nog verdwijnen er elke dag in Indonesië en Maleisië hele stroken oerwoud om plaats te ruimen voor plantages met oliepalmen.

In die oerwouden leven de allerlaatste orang-oetans. Die worden dus niet alleen bedreigd door de jacht, maar ook door de snelle teloorgang van hun habitat …

Zoals alle dieren kunnen vissen, schaaldieren, weekdieren … zich pas voortplanten als ze oud genoeg zijn, en dus groot genoeg. Elk dier dat een bepaalde grootte niet bereikt heeft, moet teruggezet worden.

Hiernaast vind je een lijstje met de in 2009 toegestane minimumgrootten van enkele vissen (met inbegrip van de staart). Bij zoutwatervissen zijn die door de Europese Unie vastgesteld en bij de zoetwatervissen door de gewesten. Helaas zijn vissen van dat formaat vaak nauwelijks geslachtsrijp. Verkies dus grotere vissen: die kunnen zich waarschijnlijk al voortplanten vóór ze op je bord belanden.

in de noordzee en het kanaal: zeebaars: 36 cm kabeljauw: 35 cm haring: 20 cm makreel: 20 cm wijting: 27 cm tong: 24 cm

in zoet water in vlaanderen en Wallonië:

barbeel: 40 cm en 30 cm snoek: 45 cm en 50 cm karper: 30 cm en 25 cm rietvoorn: 15 cm zeelt: 25 cm beekforel : 25 cm en 22 cm Net als dode bomen en plan-ten vormen ook krengen een wezenlijk deel van de voedselketen. Ze zijn immers voedsel voor tal van vogels, zoogdiertjes, ongewervelde dieren, paddenstoelen, micro-organismen …

In 2008 werd in dit verband in het Zoniënwoud een onderzoek opgestart: automatische camera’s fotograferen aaseters, reducenten en voedselopportunisten die zich te goed doen aan dieren die gedood werden in het Zie je in of rond een bos een dood dier liggen, breng dan de boswachter op de hoogte. Raak het echter zelf niet aan, want dat is meestal heel onhygiënisch.

Ben jij verantwoordelijk voor de aanleg van infrastructuur? Integreer die dan zo goed mogelijk in de natuur (voorzie doorgangen voor dieren, laat in opvangbekkens dieren leven en plan-ten groeien …). Zorg voor bomen, hagen, vijvers en braakland en onderhoud ze zo goed mogelijk.

Kies voor de gebouwen, de afwerking en het meubilair milieuvriendelijke, natuurlijke, duurzame, recycleerbare en – waar mogelijk – materialen en producten uit de streek.

Beperk het gebruik van niethernieuwbare energie en de productie van afval.

Zo verminder je de ecologische voetafdruk van je bedrijf en verbeter je tevens je werkomgeving, je imago en de handelswaarde van je locatie!

Zie ook het blaadje van 7 oktober.

Een honingbij verzamelt nectar op de bloemen en maakt er honing van. Terwijl ze de bloemen bezoekt, bestuift ze die: er blijven stuifmeelkorrels hangen tussen de vele haartjes van haar lijf. Zo vervoert ze het stuifmeel van bloem tot Als je honing bij een plaat-Die bevat immers kleine selijke imker koopt, draag hoeveelheden stuifmeel, je bij tot een rijke en diverse waardoor je ‘ingeënt’ bent. flora in je streek!

Heb je last van hooikoorts? Smul dan van honing uit je naaste omgeving (in een straal van 10 km).

De kelderpissebed (Oniscus asellus) is geen insect. Net als de garnalen behoort hij tot de schaaldieren, maar is één van de weinige die op het land leven.

Hij overleeft echter alleen waar het vochtig en donker is: in slecht geïsoleerde kelders, onder stenen in de tuin, achter de schors van oude bomen, in het bos … Daar vindt hij de schimmels en rottende planten die hij eet.

Zie je een pissebed in een verwarmde kamer, breng hem dan vlug in de lommer van je tuin. Anders is hij na enkele uren volledig uitgedroogd!

Ben je aan het bouwen of renoveren? Beperk het werfafval zoveel mogelijk: sorteer, recupereer of recycleer al wat je kunt en breng de rest naar het containerpark.

Verbranden is uit den boze (en verboden!), net als begraven op je terrein (en elders mag het ook niet!). Dit kan de grond immers verontreinigen.

Gooi vooral geen resten van chemische middelen (oplosmiddelen, verf ...) in de riolen, want als deze in de bodem en het grondwater terechtkomen, kan het gif de biodiversiteit Zo voorkom je dat onze ecoernstige schade toebrengen. systemen verstoord raken en Breng deze producten dus stimuleer je de ontwikkeling naar het milieupark. van recuperatie-en

recyclagebedrijven.

Biodiversiteit is een buitengewone maar bedreigde rijkdom. Ze verdient evenveel plaats in de partijprogramma’s als de klimaatswijziging.

Beleidsmakers kunnen – en moeten – elk op hun niveau een beslissende rol spelen in haar bescherming.

Vraag op televisie of radio, per post, via hun blogs … wat hun plannen zijn om de biodiversiteit te bewaren. Concreet kunnen zij ambitieuze beleidslijnen voorstellen (oprichting van beschermde gebieden, beheer van exotische soorten, standaardisering van milieukeurmerken), natuurbeschermingsprojecten zoals Natura 2000 steunen, zich inzetten om ook biodiversiteitsbevorderende maatregelen in de groene fiscaliteit te voorzien.

Bij een uitstap denk je wellicht aan een auto-of busreis. Maar je kan toch evengoed te voet vanaf je deur vertrekken? Zo maak je op een eenvoudige manier kennis met de flora, fauna en plekjes waar je elke dag achteloos voorbijloopt.

Heel wat gemeenten hebben wandelroutes uitgezet langs onvermoede plaatsen in de stad of op het platteland die heel boeiend zijn vanwege hun biodiversiteit.

En wat dacht je van de Grote Meer informatie vind je op Routepaden? Ze lopen overal www.groteroutepaden.be. door België, zelfs in de steden!

Vergeet je knapzak niet, vol met allerlei lekkers dat je zelf met lokale seizoensproducten hebt klaargemaakt!

Het is volop hazelnotentijd. Dus gaan we nu een heerlijke smeerpasta met hazelnoten en cacao bereiden, zonder palmolie of kunstmatig aroma!

Oogst 200 g hazelnoten en haal ze uit de dop (dan blijft er nog ongeveer 100 g over). Plet ze of maal ze fijn.

Smelt 120 g boter in een Bewaar hem koel in een steelpannetje op een heel jampotje … en vergeet er klein vuurtje. niet van te smullen!

Roer met een garde 120 g honing door de boter. Giet er de hazelnoten en twee eetlepels cacaopoeder bij en meng alles opnieuw.

Nu is je chocopasta klaar.

Er bestaat nu heel wat lesmateriaal rond biodiversiteit: didactische dossiers, spelboekjes, waarnemingsformulieren ... Hiermee kunnen leerkrachten aan hun leerlingen uitleggen wat biodiversiteit is, hoe ze bedreigd wordt en hoe we haar kunnen beschermen.

Biodiversiteit is een prima onderwerp voor de basisschool: de kinderen kunnen afval composteren of een moestuin, een gemengde heg of bloembakken helpen aanleggen. Maar ook in het middelbaar onderwijs zijn dit uitstekende activiteiten om het thema aan bod te laten komen.

Praat erover op de volgende oudervergadering …

Lesmateriaal vind je onder andere op nme.milieuinfo.be.

Een vijver waar de plaatselijke fauna en flora spontaan zijn ingetrokken, vraagt weinig onderhoud. Hij is in evenwicht, met helder water.

Als je hem zo wil houden, moet je er op letten dat er niet te veel planten in het water gaan rotten. Laat langs de rand een strook wilde planten staan: ze houden aangewaaide bladeren tegen en bieden beschutting aan insecten en amfibieën die in je vijver leven.

Sommige planten beginnen na een paar jaar te woekeren. Trek er enkele uit, maar schud ze krachtig uit boven het water, want hun bewoners mogen blijven!

Zorg er ook voor dat de vijver in de zomer niet uitdroogt: giet er zo nodig regenwater bij.

Biobrandstoffen worden gewonnen uit planten en uit het organische afval van de traditionele landbouw. Voor biodiesel wordt plantaardige olie (uit koolzaad, zonnebloem, palm) gebruikt en voor ethanol planten die veel suiker-of zetmeel bevatten (suikerbiet, tarwe …).

Het zijn mogelijke vervangmiddelen voor diesel en benzine. Het telen van planten voor biobrandstoffen is echter problematisch. Dit vergt immers steeds meer landbouwoppervlakte, waardoor bossen en weiden, met hun dieren en planten, moeten verdwijnen.

Maar ook de voedselproductie gaat eronder lijden, want biobrandstoffen brengen meer op!

De tweede generatie biobrandstoffen, op basis van cellulosemateriaal, zou minder schade toebrengen aan de biodiversiteit.

Gebruik onbehandeld, ongeschaafd, vochtbestendig en massief hout (den, eik, lork …). Boor enkele gaatjes in de bodem. Zet het met roestvrije schroeven ineen. Laat de voorkant bovenaan op twee spijkers scharnieren en hou hem dicht met een haakje onderaan: zo kan je het nestkastje in september of oktober schoonmaken, wanneer het onbewoond is.

Strijk het eventueel in met notenbeits en lijnzaadolie, maar zeker niet met verf of vernis.

Hang het in een rustig hoekje op, twee tot drie meter boven de grond, naar het oosten of het zuidoosten gericht, zodat er niet te veel wind in blaast.

Dit nestkastje is voor verschillende soorten geschikt.

25cm 22cm

2cm

14cm

5cm7cm

14cm

14cm 14cm24cm 14cm

Alleen de grootte van het gat varieert: 28 mm: pimpelmees, zwarte mees, glanskop … 32 mm: koolmees, ringmus.

Spoor plaatselijke overheden aan om de milieukwaliteit van de wegen te verbeteren. Ze kunnen hier veel aan doen:

-een wegtracé uittekenen met een zo klein mogelijke milieu-impact;

-een geluidsarm wegdek aanleggen waarin kringloopmateriaal verwerkt is; -een aangepaste verlichting aanbrengen, die naar bene-den schijnt, op zonne-energie werkt, niet verblindt …;

-oversteekmogelijkheden voor dieren (padden, eekhoorns, herten …) vrijlaten of maken; -dichte hagen aanplanten langs de weg: die leiden de dieren naar ecoducten en absorberen voor een deel de geluidshinder en de lucht- en lichtvervuiling;

-de wegbermen op het juiste ogenblik onderhouden (geen bomen en struiken snoeien tijdens de broedtijd, Talrijke dieren leven, eten, leggen hun eitjes of overwinteren onder een steen, een losse tegel of een stukje dood hout. Open zachtjes hun schuilplaats en bewonder het gewriemel. Vergeet niet alles terug te leggen. De beestjes die je daar ziet, hebben geen inwendig skelet.

Een naaktslak of een regenworm zal je vast wel herkennen. Bij de andere tel je best hun pootjes: een insect heeft er 6, een spin 8, een schaaldier (bijvoorbeeld een pissebed) tussen 10 en 18, en een duizendpoot uiteraard meer dan 20!

Zij zijn heel erg nuttig, vooral in de tuin. Zij breken dode planten en dieren af, waardoor de bodem verrijkt wordt. Ook maakt hun gangenstelsel de aarde lekker luchtig.

Van alle zwammen kan je oesterzwammen het makkelijkst zelf laten groeien.

Maak eerst het substraat klaar: hak tarwestro fijn (zuiver of met maïskolven); voeg er wat gebluste kalk bij; meng alles goed; overgiet het met kokend water en laat 1 uur rusten.

Laat het afgekoelde mengsel uitdruppen. Zaai er ‘oesterzwambroed’ in (dat koop je in een tuincentrum).

Giet het in zwarte plastic Pluk ze wanneer je ze nodig zakken (hoogstens 5 kg hebt. Nadat je ze allemaal per zak). Maak die dicht en geoogst hebt, kan je het stapel ze in een 20 tot 25° substraat composteren. warme ruimte.

Snij na 3 weken een gat in de bovenkant van de zakken. Hou het substraat vochtig: de zwammen zullen weldra groeien.

Sigarettenfilters bevatten celluloseacetaat. Dit product vergaat pas na jaren. Hoe meer tijd een organische stof nodig heeft om te ontbinden, hoe meer CO2 ze uitstoot en hoe meer ze dus bijdraagt tot het broeikaseffect.

Bovendien blijven de vervuilende stoffen bij het roken achter in de filter. Een peuk in het water vervuilt uiteraard.

Maar dit is nog niet alles!	Besluit: roken schaadt je
Peuken bedreigen de dieren:	gezondheid, maar ook de
vogels en vissen eten ze	biodiversiteit.
vaak per vergissing op.
Smeulende peuken veroor
zaken soms verschrikkelijke
bosbranden!

Voor een houten nestkastje neem je het model van 23 september, maar zonder het balkon! Als je het 2 tot 3 meter boven de grond bevestigt, is het heel geschikt voor grauwe vliegenvangers, winterkoninkjes, zwarte roodstaarten, witte kwikstaarten …

Voor roodborstjes moet het lager hangen, op één tot twee meter hoogte, tegen een met klimop begroeide muur (deze camouflage maakt het onzichtbaar voor katten en andere roofdieren).

Je kan ook een aarden bloempot met een doorsnede van minstens 15 cm gebruiken: sla gewoon een gat in de bodem (zoals op de tekening).

Hang niet te veel nestkastjes van hetzelfde type, tenzij je een uitgestrekte tuin hebt. Met wat variatie trek je vast meer bewoners aan.

Strooi in de herfst, na de laatste oogst en vóór het inzaaien van groenbemesters (rogge, klaver, wikke …), halfvergane compost op het braakland.

Een vijf cm dikke laag beschermt de bodem tegen vorst en regen. Compost geeft tevens voedsel aan de micro-organismen die er leven.

Rijpe compost gebruik je bij het zaaigoed in de lente, als grondverbeteraar tussen twee teelten in, als bodembedekker die moet verhinderen dat er ongewenst kruid tussen de jonge planten uitschiet …

Maar zelfs goed verteerde compost is niet goed voor bolplanten (look, ui …), kleine bladgroenten (waterkers, veldsla …) en kruiden.

Een composthoop is wel een perfecte groeibodem voor pompoenen en reuzenpompoenen (zaai ze in mei).

Je bent een natuurliefhebber in hart en ziel. Je wil graag je passie overdragen en andere mensen bewust maken van de rijkdom en complexiteit van de natuur?

Je ziet in dat het noodzakelijk is in elk ecosysteem de grootst mogelijke biologische diversiteit te bewaren? Word dan natuurgids!

Je kan in het hele land opleidingen volgen, die bestaan uit theoretische lessen en veldexcursies.

Op het vormingsprogramma staan ecologie, plant-en dierkunde, geologie, geomorfologie, milieusociologie, milieu-educatie. Je ontdekt al snel welke gebieden jou het meest liggen, welke ecosystemen (heidevelden, venen, steenbergen …) of welke dieren- of plantengroepen (vogels, insecten, paddenstoelen …).

De jacht is noodzakelijk voor het wildbeheer (om bijvoorbeeld het aantal everzwijnen in toom te houden). Maar vooral tijdens de paartijd, de broedtijd en de vogeltrek verstoort ze ecosystemen en bedreigt ze die soorten waarvan de populatie terugloopt (patrijs, houtsnip …).

Daarom wordt de jacht strikt gereglementeerd. Ze is alleen toegelaten tijdens heel duidelijk afgebakende tijden, buiten de gevoelige perioden.

De rest van het jaar worden de dieren met rust gelaten ... en kunnen wandelaars veilig van hun uitstap genieten! Informeer bij de bevoegde overheid naar de in jouw gewest geldende jachtwetgeving.

Alle vogels die kleine dieren eten, braken hun etensresten

Vooral die van uilen zijn interessant: deze nachtroofvogels verteren de beentjes van hun prooien niet en zo kan je weten welke knaagdiertjes er in de omgeving leven. Je vindt die braakballen bij nesten of bomen waar uilen zitten.

Als je de inhoud van een braakbal wil onderzoeken, moet je hem eerst laten weken. Dan peuter je de beentjes gemakkelijker uit de haren en andere resten. Zit er een schedel bij, zoek die dan op in een goede knaagdierengids.

Nu je weet over welk dier het gaat, kan je proberen het skelet ineen te steken (gebruik een pincet voor de kleinste beentjes).

Vanaf eind september Hoe dominanter een mannetot begin november zijn tje is tegenover de andere mannetjesherten bronstig mannetjes uit de buurt, en burlen ze. Hun loeiend hoe harder hij burlt. geroep weerklinkt kilometers ver.

Dat bewijst dat hij gezond en krachtig is: hij trekt dus meer wijfjes aan, want zo vergroten deze hun kans op flinke nakomelingen.

Als je op een schemeravond naar burlende herten wil luisteren, doe het dan met een gids. Hij toont waar je ze het best hoort zonder ze te storen (bronstige mannetjes zijn uiterst agressief). Hij wijst je vast ook sporen van everzwijnen, braakballen …

De Amerikaanse vereniging ‘Center for Biological Diversity’ wil Jan en alleman op een originele manier bewustmaken van de gevaren die de biodiversiteit bedreigen: ze biedt gratis beltonen aan met geluiden van zeldzame, bedreigde of kwetsbare dieren.

Laat maar het gekekker van een slechtvalk horen, het geblaat van een reuzenpanda of het gezang van een beloega … iedereen zal verrast opkijken.

Zo krijg je de gelegenheid Download je dierengeluiden op om over het betreffende dier www.rareearthtones.org en zijn problemen te waar je tevens bij elk dier vertellen. wat informatie vindt.

In zo’n boomgaard groeien bomen die oude en plaatselijke fruitrassen dragen: appelen, peren, kersen … Die bomen zijn vaak sterk en hun vruchten zijn heerlijk. Bovendien nestelen vogels in de holtes van oude bomen en zoeken insecten nectar in de bloemen. Ongewervelde dieren, bacteriën en schimmels leven van rottende vruchten die op de grond gevallen zijn.

Koop samen met andere mensen kwaliteitsvolle producten en diensten (biologische groentepakketten, zonnepanelen …). Dit komt bovendien goedkoper uit. Maar een groepsaankoop is zeker ook verantwoord voor dure dingen die je niet vaak nodig hebt (hakselmachine, confituurpan …) of voor materiaal voor gemeenschappelijk gebruik op een woonerf (hoogrendementsketel, waterzuiveringstation ... ).

Je vermindert je ecologische voetafdruk aanzienlijk als je in je wijk een consumentengroep vormt, die samen naar een lokale – bij voorkeur biologische – leverancier stapt. Je beperkt immers het energieverbruik en de vervuiling door het vervoer.

Koop duurzame zaken, die met weinig vervuiling geproduceerd, gebruikt en opgeruimd worden.

Als pleitbezorger voor het leefmilieu helpt de milieucoördinator bedrijven, overheid en verenigingen om hun ecologische voetafdruk te verminderen en om meer inspanningen te doen voor het milieu en de duurzame ontwikkeling.

Hij vormt de schakel tussen opdrachtgevers, deskundigen en gebruikers en zet allerlei projecten op, coördineert ze en houdt er toezicht op. Zo zorgt hij ervoor dat een gebouw minder energie behoeft en biodiversiteitsvriendelijker wordt, werkt hij mee aan een bekkenbeheerplan, helpt hij een bedrijf om een ecokeurmerk te verwerven of om zijn CO2-uitstoot te compenseren via beschermingsactiviteiten voor bedreigde soorten of via herbebossingsacties … Je vindt meer op www.

Als de meubelen in je eetkamer, zitkamer, bureau, tuin … een FSC-of een PEFC-keurmerk dragen, dan is hun hout uit duurzaam beheerde bossen afkomstig.

Die keurmerken vind je bij bouw-of decoratiemateriaal (balken en planken in massief hout, parket, OSB-platen, ramen, trappen, behangpapier …). Schoolgereedschap (potloden, potloodslijpers en meetlatten in hout, schriften, blocnotes …)

en producten voor dagelijks	Dit alles is te koop in doe
gebruik (keukengerei, hou	het-zelfzaken, supermark
ten speelgoed, toiletpapier,	ten, kantoorwinkels …
zakdoeken en servetten in
kringlooppapier, boeken …)
dragen ook dat keurmerk.

Een voederhuisje brengt leven in je tuin: van half november tot half maart komen er vogels op bezoek. Maar je moet het wel schoonhouden en elke dag bijvullen (bij voorkeur ’s morgens). Doe je dit niet regelmatig, dan moeten je gasten elders voedsel zoeken, waarvoor ze misschien niet genoeg energie meer hebben …

Gebruik vochtwerend hout, zoals lork, den of eik (zoals voor een nestkastje). Hang het huisje tegen een muur of zet het op een paal.

Kies een goed bereikbare Meng de zaden niet, maar plaats, met een vrij uitzicht doe ze in aparte schaaltjes (zodat de vogels hun vijan-(hoewel de vogels ze vaak den zien afkomen). sorteren ). Vogels verkiezen

zonnebloempitten, gierst, geplette maïs, haver, tarwe …

Teken eerst de plattegrond van je doolhof uit op ruitjespapier. Zet hem met paaltjes en touw vergroot uit in je tuin (naargelang de plaats die je hebt, vergroot je een ruitje op je blad tot een vak van 10 of 20 cm zijde). Je kan ook een spiraal maken: dit is makkelijk en even indrukwekkend.

Zet de bloembollen met een bollenplanter langs het touw (hou er rekening mee dat bij elke soort de bollen op een bepaalde afstand en diepte geplant moeten worden). Bedek ze met aarde, begiet ze en wacht geduldig: sneeuwklokjes en krokussen bloeien in het begin van het jaar (het zijn de eerste bloemen die hommels op bezoek krijgen). Je moet echter wachten tot de lente eer je narcissen, hyacinten en tulpen bloeien!

Verbrand geen dode bladeren: anders komt de CO2 vrij die ze opgeslagen hebben!

Bewaar er beter een deel van op een droge en windstille plaats: zo heb je altijd genoeg droog compostmateriaal.

Ook is dit een ideaal overwinterplekje voor egels, woelmuizen, padden …

Rij met de grasmaaier over de bladeren die op het gras gevallen zijn, maar haal er eerst de opvangbak af. De gemalen bladeren zullen rotten en zo de ondergrond verrijken.

Strooi de rest van de bladeren uit onder struiken en winterharde planten: deze bedekking beschermt de bodem tegen uitdroging door de wind, uitspoeling door felle regen, verharding door de vorst …

Goudwassen, de methode waarbij goud op ambachtelijke manier uit rivieren gewonnen wordt, is uiterst schadelijk voor de biodiversiteit (en ook voor de mens). Zo veroorzaken de goudzoekers ontbossing, habitatversnippering, erosie van de oevers, verstoring van het watermilieu, lucht-, water- en bodemvervuiling.

Daarenboven besmetten ze de hele voedselketen met kwik en cyanide (met deze twee uiterst giftige stoffen lossen ze de minuscule goudkorrels uit de afzettingen op)!

Koop gouden juwelen dus alleen bij een juwelier die enkel edelstenen en -metalen gebruikt die op biodiversiteitsvriendelijke wijze gewonnen werden.

Of wend je tot een antiekhandelaar of een ambachtsman die je oude sieraden tot unieke exemplaren omsmeedt.

In september of oktober zijn de nestkastjes aan een grote schoonmaakbeurt toe. Je moet er wel zeker van zijn dat er geen vleermuizen, bijen … hun intrek genomen hebben.

Als er geen bewoners zijn, maak je het nestkastje volledig leeg. Ontstop de in de bodem geboorde afvoergaten. Eventuele parasieten dood je door het hout met tijmolie in te strijken. Een drastische manier is er even met de gasbrander over gaan.

Kijk na of het dak waterdicht is, er geen planken gespleten zijn en alles nog goed vastzit. Herstel wat nodig is en strijk tot slot de buitenkant met lijnolie in.

Sommige bedrijven, vooral autofabrikanten, gaan er prat op dat hun producten ‘ecologisch’ zijn, terwijl dat helemaal niet zo is. Andere geven hun imago een ‘likje groene verf’, hoewel ze het milieu vervuilen of de biodiversiteit schaden (broeikasgassen produceren, groene ruimte vernietigen om uit te breiden, hun machines met rivierwater afkoelen …).

Hun reclame is vaak te groen om te geloven. Laat je dus niet in de loeren leggen en klaag ze desnoods aan. Voer actie zodat deze bedrijven de aarde werkelijk minder geweld aandoen: ze kunnen zich hiervoor tot een milieucoördinator wenden (zie het blaadje van 7 oktober).

Eer voedingsmiddelen en andere producten (bijvoorbeeld bouwhout) van de producent bij de klant raken, hebben ze vaak veel etappes doorlopen. Bij iedere stap doen vervoer, opslag en bewaring het energieverbruik, de vervuiling en de meerkosten toenemen.

Je vermijdt dit als je bij lokale producenten koopt. Je kan er soms zelf biologische vruchten, groenten en bloemen plukken.

Bovendien weet je dan waar de producten die je eet of gebruikt vandaan komen, heb je minder verpakking nodig en steun je producenten die kwaliteit willen bieden. Je betaalt immers een billijke prijs, die ook voordelig voor jou is.

Schimmels of zwammen moeten net zoals jij eten om te groeien. Wil je het bewijs? Neem dan 3 bordjes, 3 sneetjes brood en 3 doorzichtige plastic zakjes.

Leg op elk bordje een sneetje brood. Op het eerste doe je 2 eetlepels suikerwater, op het tweede 2 eetlepels zuiver water en op het derde doe je niets. Stel de 3 sneetjes een hele nacht aan de lucht bloot. Pak ze de volgende dag elk in een zakje. Sluit dit goed en schrijf erop wat je bij het brood deed (suikerwater, zuiver water of niets).

Kijk elke dag hoe snel de schimmels groeien. Na een week zie je normaal de meeste schimmels op het sneetje met suikerwater: dit

Tegenwoordig maak je al een Laat zien wat ongezuiverd

amateurdocumentaire met afvalwater in een rivier kan

een kleine digitale videoca- aanrichten …

mera, een digitaal fototoe- En zet dan je eigen docu

stel of gewoon een gsm! mentaire op een videosite of op je eigen blog.

Aarzel dus niet langer!

Deel jouw ervaringen rond

biodiversiteit. Toon hoe je

zaadbollen maakt, een actie

organiseert, een vijver aan

legt, een zonneoven bouwt …

Film een concert met

plantenmuziek, vogels in

je nestkasten, een natuur

werkkamp …

Schroef of spijker een nestkastje nooit zomaar op een boom. Prik nooit een affiche met een punaise op een stam. Kras nooit je naam op de schors. Breek nooit een tak af … Die gedragingen verwonden immers de boom, waardoor schimmels en andere ziektes vrij spel krijgen.

Als er bomen voor je huis staan, moet je de stoep met zuiver water schoonmaken. Verwijder de sneeuw niet met zout, maar gebruik een bezem, een schop of zand.

Detergenten en zout sijpelen met het water mee tot bij de wortels, waardoor ze de bomen aantasten en vergiftigen. Laat je hond ook niet tegen bomen plassen: urine verbrandt schors en wortels.

Met kastanjebolsters maak je een heel wasbestendige beige verf voor katoen, linnen, wol … Eerst moet je de stof ‘beitsen’: verwarm 250 g stof en 70 g aluin (van bij de drogist) in 8 liter water 1 uur lang op 40° C in een geëmailleerde pan of een pot in roestvrij staal. Maak de pan leeg en verhit weer 8 liter water, een handvol grof zeezout, 300 g fijngehakte bolsters en de met aluin behandelde stof. Laat 1 uur koken (bij wol hoeft het water maar een beetje te koken).

Haal dan de pan van het Voor groen vervang je de vuur en laat alles nog een bolsters door klimopbladedag weken. ren, voor geel door berken

bladeren en voor paars door vlierbessen.

Ben je aan het bouwen of verbouwen? Overweeg dan om schuilplaatsen voor de lokale fauna in je project te verwerken.

Kijk uit naar soorten die je een plaatsje kan of wil bieden. Doe dan de nodige aanpassingen: boor gaten in een dikke muur en maak holten vrij (voor solitaire bijen), maak ingangen in betonblokken (voor vleermuizen), zorg dat de zolder van buitenaf toegankelijk is (voor roofvogels en vleermuizen), installeer nestkasten onder het dak en de balkons.

Vergroot je kansen: zorg voor een zo gevarieerd mogelijke tuin – waar je gasten gemakkelijk eten vinden – en ban alle chemische producten (bestrijdingsmiddelen, meststoffen, verf, schoonmaakmiddelen …).

Trage wegen zijn veldwegen, jaagpaden, kerkwegels, holle wegen of bospaden die geschikt zijn voor wandelaars, fietsers of ruiters, maar niet voor gemotoriseerd verkeer.

‘Trage Wegen vzw’ en ‘Sentiers.be’ zijn twee verenigingen die deze paden in respectievelijk Vlaanderen en Wallonië in ere willen herstellen. Ze ondersteunen en adviseren geïnteresseerde gemeenten bij het opstellen van inventarissen en kaarten van bestaande wegen en bij het aanleggen en bekendmaken van groene routes.

Tijdens de ‘Dag van de Trage Weg’ kunnen burgers verwaarloosde of verdwenen trage wegen opnieuw vrij helpen maken door hindernissen weg te ruimen, heggen of bomen te planten, omgeploegde wegen in te wandelen …

Meer informatie vind je op: www.tragewegen.be www.sentiers.be

Giet je oude frietolie of motorolie niet zomaar weg: olie kan niet alleen de leidingen verstoppen, maar bovendien vormt het een dun laagje bovenop het afvalwater. Dit laagje wordt niet bij de waterzuivering tegengehouden.

Die film bedekt dus de rivieren, waardoor de bacteriën verstikken die normaal het water zuiveren. Zo vermindert het zuurstofgehalte. Hierdoor sterven veel microorganismen, dieren en planten in dit water.

Breng je gebruikte olie naar het milieupark van je gemeente. Zo wordt ze opnieuw gebruikt en vervuilt ze de natuur niet.

In het Zuiden gaan bescherming van de biodiversiteit en duurzame ontwikkeling hand in hand. Deze streken vertonen een rijke biodiversiteit. Bovendien is hun bevolking -om te overleven -nog steeds sterk afhankelijk van natuurlijke hulpbronnen (visserij, jacht, pluk en landbouw).

De teruglopende biologische diversiteit komt daar dus extra hard aan.

Steun natuurbehoudprogramma’s waarbij de plaatselijke bevolking betrokken wordt. Help duurzame ontwikkelingsprojecten financieren: door bijvoorbeeld producten uit de rechtvaardige handel te kopen; door diversifiëring van de planten-en veeteelt, agrobosbouw en herbebossing, waterbeheer, ecotoerisme en verantwoorde viskweek.

Hoe verander je een tuin – jouw tuin, die van de school van je kinderen, die van jouw bedrijf – in een natuurlijk toevluchtsoord voor de biodiversiteit? Verban chemische pesticiden en meststoffen. Laat in een hoekje van de tuin spontaan planten groeien en maai ze zo laat mogelijk: zo kunnen ze zich beter voortplanten en krijg je meer soorten.

Leg een vijver aan, laat Diversifieer je haag met een dode holle boom staan verscheidene inheemse waarin allerlei dieren kun-soorten. Zet planten die veel nen schuilen en leg een insecten aantrekken. stapel stronken en een hoop stenen bijeen voor kleine zoogdieren, amfibieën en ongewervelde dieren.

Heb je een waterbekken, een vijver of een poel? Neem dan enkele maatregelen om dieren en planten goed de winter te laten doorkomen. Bij spontaan gegroeide plan-ten haal je dode bladeren en takken weg (wat je ook doet tijdens de rest van het jaar). Zet planten die je in hun pot gelaten hebt en die niet tegen de vrieskou kunnen – zoals kleine waterlelies – wat dieper, waar het water minder snel bevriest.

Als je vissen hebt, moet je Stop met voederen wanneer ze vaker voeden – maar niet de temperatuur onder de teveel ineens! – zodat ze vol-10° zakt (behalve bij steuren, doende reserves opbouwen want die blijven het hele jaar voor de winter. actief).

Door een herbarium te maken, leer je de flora van je streek (her)kennen. Schrijf bij de soorten die je hebt verzameld of waargenomen, wat er in de loop van de jaren bij je opvalt. (Zijn ze zeldzamer geworden? Kom je ze nog vaak tegen? Zijn ze Verzamel enkel veel voorkomende planten en bloemen, die niet bij wet beschermd zijn en waarvan je er veel op één plaats vindt. Teken of fotografeer de meer zeldzame soorten. Noteer voor elke plant of bloem de plaats en datum van verzameling, Droog ze tussen de bladzijden van een krant en leg er boeken of telefoongidsen op om ze goed te pletten.

Bezit jij een grote boom (of haag), vraag dan bij de plaatselijke overheid wat je mag veranderen. Elke gemeente heeft een jaarlijks bijgewerkte lijst met beschermde bomen.

Laat het werk aan een deskundige over: het kappen van grote bomen vereist een zekere techniek en geschikt materiaal.

In de winter is het heerlijk Kook met in de streek om met het hele gezin rond geteelde seizoensgroenten. een lekker eenpansgerecht Zo voorkom je de nadelen te zitten. van glasteelt, zoals het

gebruik van meststoffen Laat een ui en een teentje en de verwarming van de look in een kookpot slinken. serres, en van het langeaf-Voeg er plakjes groene kool, standsvervoer. preiwit en peentjes in schijfjes en blokjes vastkokende Een seizoenkalender voor aardappelen en raap bij. inheemse fruit-en groente-Strooi er peper en zout op soorten vind je op en breng op smaak met tijm www.oivo-crioc.org. en laurier. Giet er groentebouillon bij tot op halve hoogte van de groente. Doe het deksel op de pan en laat alles een half uur op een zacht vuurtje sudderen.

Natuurlijke habitats, zoals veengebieden, heide, beukenbossen, eikenbossen … lijden vaak onder landbouw, bosbouw, toerisme, industrie … Als gevolg hiervan dreigen veel dier- en plantensoorten weg te Om die soorten en hun natuurlijke leefomgeving in stand te houden, in harmonie met de menselijke activiteiten, is het Europese netwerk Natura 2000 opgezet. Met dit doel worden biotopen hersteld, inheemse Voor meer informatie over Natura 2000 in België en Europa: www.inbo.be natura2000.wallonie.be ec.europa.eu/environment/ nature Vroeger holden kinderen in Als je in oktober door de onze streken rond deze tijd velden wandelt, zie je geen pompoenen uit, maar misschien grote hopen bleke wel suikerbieten. knollen: het zijn suikerbie

ten die langs de kant wach-Suikerbieten worden immers ten op de vrachtwagen die ze nu geoogst. Uit hun sap naar de suikerfabriek voert. wordt suiker gewonnen. De bladeren en de pulp (wat Neem er één of twee mee er van de wortel overblijft (bij voorkeur deze die tot bij nadat het sap eruit getrok-de weg gerold zijn of in de ken is) dienen als veevoer. aarde zijn blijven steken).

Snij dan thuis een heksenkop in je suikerbiet …

Bomen plant je bij voorkeur in de herfst, maar het kan ook in de rest van het jaar (zolang het niet vriest of niet te heet is). Met een boom vier je een geboorte of huwelijk of … herdenk je een dierbare.

Verkies inheemse of hier reeds lang aangepaste soorten: appelboom, berk, beuk, eik, es, esdoorn, haagbeuk, hazelaar, kersenboom, kriekenboom, lijsterbes, linde, notenboom, olm, perenboom, populier, pruimenboom, wilg …

Robuuste oude fruitboomrassen zijn gemakkelijker te telen. Meer informatie hierover vind je op www. boomgaardenstichting.be.

Heb je zin om tijdens je vakantie in het buitenland de biodiversiteit een steuntje te geven?

Je helpt natuurbeschermingsverenigingen actief bij hun onderzoek en hun werk voor het behoud van de natuur. Je hoeft zeker geen bioloog of milieudeskundige te zijn, want er bestaan activiteiten voor ieders gading. En je komt op plekken waar gewone toeristen geen benul van hebben.

Zie je het zitten om mee te werken aan walvistellingen in de Middellandse Zee, de bescherming van beren in Roemenië, een onderzoek op witte haaien in Zuid-Afrika, een rehabilitatieproject voor gibbons, makaken en lori’s in Thailand, een biologische boerderij in India … ?

Bij verenigingen zoals Kokopelli en Garden Organic kan je zeldzaam geworden of bijna uitgestorven zaden en groenten adopteren.

Ze willen zo hun verzameling vergeten groenterassen levend houden. De tuiniers die groenten adopteren, nemen die planten of hun zaden mee naar huis. Daar telen ze die volgens de beginselen van het biotuinieren. Zo oogsten ze elk jaar meer planten en zaden, waarvan ze een deel aan de vereniging terugbezorgen.

Bovendien schenkt Kokopelli Meer informatie over deze

overtollige zaden aan boeren verenigingen en over

in het Zuiden. vergeten groenten vind je op: www.kokopelli-be.com www.gardenorganic.org.uk www.vergetengroenten.be www.denationaleproeftuin.nl

In deze tijd van het jaar hoef bladeren (om je herbarium In het woud vind je met wat je maar omhoog te kijken aan te vullen), tamme en geluk het gewei van een hert en je ziet trekvogels: de late wilde kastanjes, beukennoot-of een ree: dit valt elk jaar vogels die begin oktober ein-jes, eikels … rond deze tijd af (maar vanaf delijk naar warme streken januari groeit het weer aan). vertrekken (huiszwaluwen), de terugkomers uit koude landen (kolganzen) en de voorbijtrekkende reizigers (kraanvogels).

Het is ook het seizoen voor paddenstoelen (zoek uit waar ze groeien, maar pluk ze niet), prachtig getinte dode Heggen zijn natuurlijker en mooier dan bakstenen muren en ijzeren hekken. Ze bieden beschutting tegen de wind en brengen schaduw, koelte en vochtigheid in de zomer. Bovendien maken ze het de dieren makkelijk om van de ene tuin in de andere te komen.

Plant inheemse struiken (hazelaar, lijsterbes, vlier, meidoorn, hulst, klimop, braambes, framboos), die uitstekend aan het klimaat en de fauna van jouw streek aangepast zijn.

Een gemengde haag is nog beter en, indien je genoeg plaats hebt, kan je de struiken zigzagsgewijze in twee rijen planten.

Op die manier komen er nog meer gasten wonen: vogels, zoogdiertjes, insecten, spinnen en andere ongewervelIn België en Luxemburg komt de otter (Lutra lutra) haast niet meer voor. Nadat hij voor zijn pels bejaagd werd, brachten de vervuiling van de waterlopen en de fragmentatie van de habitats hem de genadeslag toe.

Maar het Europese LIFEnatuurproject ‘Herstel van de habitat van de otter’ kan redding brengen.

Dit moet er voor zorgen dat de otter weer de bekkens van Ourthe, Our en Sûre opzoekt en er goed gedijt.

Hiervoor worden mogelijke habitats onderhouden, verbeterd en uitgebreid, waterlopen en hun oevers beter beheerd, het contact tussen verschillende populaties begunstigd, de otters rust gegeven …

Meer informatie over de LIFE-natuurprojecten vind je op ec.europa.eu/environment/life/.

Zeurt je kind om een sneeuwuil, zoals die gebrilde tovenaar uit de beroemde kinderboeken er één heeft? Geef niet toe: veel ‘gezelschapsdieren’ uit films of tv-programma’s zijn dat helemaal niet!

Dieren die optreden in films, zijn grootgebracht door vakmensen, en daar valt je kroost wellicht niet onder. Ze moeten op een aangepaste manier gevoed, gehuisvest en verzorgd worden. Enkele zijn zelfs gevaarlijk: ze prikken, bijten, krabben … en Als ze al niet tijdens de jacht zelf omkomen, overleven ze heel vaak het transport niet …

Leg van half november tot half maart elke dag op hetzelfde tijdstip wat zaden in de voederhuisjes (zonnebloempitten, gierst … maar geen mengsel). Zet ook een schoteltje met lauw water, zonder suiker of zout. Leg er een rooster met grote gaten op, zodat de vogels zich niet nat maken.

Geef ze ook regelmatig stukken appel of peer. Hang tevens wat ongezouten spekvet, slingers ongepelde pindanoten en zelfgemaakte vetbollen op.

Kan je niet alle dagen voor eten zorgen? Weet dan dat vogels in je tuin insectenlarven en regenwormen uit de composthoop peuteren en granen of bessen pikken van kaardenbol, kliskruid, vlier, lijsterbes, klimop …

Zie je hoopjes aarde liggen en zijn de wortels van je fruitbomen aangevreten? Dan heb je woelratten in je tuin! Deze kleine knaagdieren graven gangen onder de grond en voeden zich met bollen, knollen en wortels van verschillende planten en bomen.

Maar in de winter kan je ze op natuurlijke wijze bestrijden!

Lok hun vijanden naar je tuin: laat een gat in de heg voor een vos, leg een stapel stenen met wat gaten tussen voor een wezel en plaats zitstokken en nestkasten voor roofvogels.

Als dit niet lukt, kan je nog ecologisch verantwoorde mechanische vallen zetten! Gebruik in geen geval chemische middelen. Deze werken maar kort en vergiftigen ook de natuurlijke vijanden.

Jos Mus,Trezeke Meyers, Brabantse bellefleur, renet, … met appelen van hier maak je overheerlijk appelsap.

Wil je het sap onmiddellijk drinken, was dan de appelen, snij ze in vier en doe ze met schil en pitten in de sapcentrifuge.

Wil je heel het jaar door sap drinken, was dan de appelen en snij ze in stukjes zonder ze te schillen of te ontpitten.

Doe ze in de fruitpers en giet het opgevangen sap door een zeefdoek (composteer wat achterblijft). Vraag aan een volwassene om flessen te steriliseren en het sap tot 78 °C te verwarmen. Giet de flessen boordevol en sluit ze terwijl het sap nog warm is. Bewaar ze koel en droog.

Een tip: meng de rassen …

Wat dacht je van een beurs voor inheemse of wilde planten? Hierop kan iedereen zaad of planten ruilen, kopen en verkopen.

Je vindt er groenten, insectenlokkende planten, geneeskrachtige kruiden, keukenkruiden, waterplanten, klimplanten, groenblijvende planten, struiken, loofbomen, fruitbomen … Kortom alles voor je heg, bosje, moestuin, bloemenweide, flat of balkon!

Je krijgt er tevens advies van enthousiaste tuiniers, die je informeren over de vereisten van elke plant. Sommigen demonstreren zelfs hoe je het best composteert, snoeit, gier bereidt … Bovendien is de plaatselijke natuurvereniging ongetwijfeld ook van de partij. Die leert je beslist veel over de wilde fauna uit de streek en wat je ervoor kan doen.

De biodiversiteit in deze 'hotspots' is indrukwekkend. Ongeveer 60 % van alle soorten planten, vogels, zoogdieren, reptielen en amfibieën van de wereld komen daar voor. Bovendien is bijna de helft hiervan endemisch (dit betekent dat ze alleen hier leven). Maar die gebieden zijn ook het meest in gevaar: minstens 70 % van hun oorspronkelijke vegetatie is al verdwenen en zij herbergen bijna 75 % van de meest bedreigde diersoorten!

Momenteel zijn er op het vasteland 34 ‘hotspots’ gekend. Op zee zijn er nog geen hotspots vastgesteld.

Er is dringend actie nodig. Help ze beschermen door de milieuverenigingen te steunen die zich voor deze gebieden inzetten.

Je vindt meer informatie op www.biodiversityhotspots.org.

Een toilet is geen vuilnisbak! Gooi er alleen wc-papier in. Ander afval kan de afvoer verstoppen of de goede werking van de zuiveringsstations verstoren. Het wordt niet voldoende afgebroken en komt dus samen met het gezuiverde water in de rivieren terecht, waar het onherroepelijke gevolgen heeft voor het milieu. Bewaar tampons, maandverband en luiers dus voor de vuilnisbak.

Breng huishoudafval, vuile olie, verf en oplosmiddelen naar het milieupark en verlopen geneesmiddelen naar de apotheek.

Vermijd antibacteriële ontsmettingsmiddelen: deze doden ook de bacteriën die in sommige zuiveringsstations het afvalwater helpen zuiveren.

De Japanse duizendknoop is een woekerplant. Je bestrijdt hem door hem regelmatig te kortwieken. Als je er na de eerste vorst rechte stengels van snijdt, zijn die droog en hard.

Neem zo’n lange dunne stengel. Verwijder de tussenschotten die zich binnen elke knoop bevinden (alleen de laatste niet).

Sla kleine spijkertjes in een	Nu kan je de stengel schud
regelmatige spiraal die rond	den, omkeren … eerst lang-
de hele stengel windt: laat	zaam en dan vlug: telkens
1 cm tussen elk spijkertje	maakt hij een ander geluid!
en 2 tot 5 cm tussen elke
omwenteling.
Giet er een handvol gries
meel (of quinoa, radijszaad
jes …) in en sluit de boven
kant van de stok af met een
op maat gesneden kurk.

Heb je planten uitgezocht die beantwoorden aan het bodemtype van je tuin en pas je wisselteelt toe? Dan hoef je alleen af en toe – natuurlijke – mest te gebruiken.

Meestal volstaat het de bodem in de herfst te voeden. Eerst moet je hem loswerken en verluchten met een woelvork. Keer de aarde echter niet om, want anders verstoor je het leefmilieu van de regenwormen en andere ondergrondse tuinhulpjes!

Strooi daarna compost uit in de moestuin en onder de struiken en vaste planten: zo voed je ze en bescherm je ze tegen de winterkou.

Tijdens de rest van het jaar laat je grasmaaisel, dode bladeren en ander plantenafval ter plaatse vergaan.

Tropisch hout in schrijnwerk en meubilair is de oorzaak van heel wat milieuproblemen (zie het blaadje van 30 augustus). Geef dus de voorkeur aan inlands hout.

Gebruik lorkenhout voor gevels, terrassen, tuinmeubelen of badkamers, noten- of kersenhout voor meubelen, beukenhout voor tafels en werkvlakken, eikenhout voor parket, deuren en meubelen, dennen-en sparrenhout voor trappen, lambriseringen en leuningen.

Inlands hout gaat langer mee als je het beschermt met natuurlijke producten (bijenwas, harde olie …).

Of kies voor thermisch behandeld hout, dat door herhaalde verhitting waterwerend en insectenbestendig is gemaakt.

Hoewel er nu quota opgelegd zijn, wordt er in Canada nog steeds op robben gejaagd. Vossen en nertsen waarvan ze de pels in de bontnijverheid verwerken, worden daarentegen gekweekt.

Dit gebeurt vaak in erbarmelijke en schokkende omstandigheden (mini-male leefruimte, te weinig water …). Maar alsof dit niet volstaat, worden ze ook geëlektrocuteerd, vergast, gewurgd …

Ook Azië maakt het bont: ze brengen katten-en hondenhuiden onder een andere naam op de markt, onder andere als beleg voor kragen van jassen.

Koop dus geen kleren in bont en steun winkels die beloven er geen meer te verkopen. Je vindt de lijst van die merken op www.bontvrij.be.

kalkverf voor muren (licht doorschijnend met satijnglans): meng 1 liter magere melk, 250 g gebluste kalk, 1 kg krijtwit en 250 ml lijnzaad-of saffloerolie; los 50 g natuurlijk pigment op in een beetje water en voeg dit toe.

kwarkverf voor hout: los 3 g borax op in een eetlepel water in een glazen bokaal; voeg 100 g magere kwark en 1 eetlepel gebluste kalk toe; meng in een andere beker 90 g krijt, 10 tot 20 cl water, 15 tot 30 g natuurlijk pigment en 1 eetlepel lijnzaadolie of saffloerolie; laat alles 1 uur rusten en meng dan de inhoud van de twee bokalen dooreen; laat tussen elke verfbeurt drogen en werk af met bijenwas.

Het vermindert de temperatuurverschillen in huis en verbetert zelfs de geluidsisolatie.

De plantenkeuze hangt af van het type dak (dat plat of lichthellend moet zijn!), van het gewicht dat het moet torsen en van de tijd die je aan het onderhoud wil besteden (bij mossen, vetplanten en grassen is dit maar één keer per jaar).

Voor een optimaal resultaat schakel je best een gespecialiseerd bedrijf in.

Meestal smaakt witlof uit warenhuizen bitter, maar je kan er zelf telen: lekkerknapperig en zelfs een ietsepietsje zoet … Heb je geen tuin? Dat komt goed uit, want je hebt die hier niet voor nodig!

Koop in een tuincentrum witlofwortels. Zet ze dicht bij elkaar rechtop in een plastic bak. Bedek ze met aarde en begiet ze. Leg er een zwart plastic vel over (bijvoorbeeld een vuilniszak). Plaats je bak op een lauwe donkere plaats: een niet te koude kelder of een niet te warme zolder.

Bevochtig de aarde af en toe. Na enkele weken kan je je biowitlof oogsten en je hebt geen meststoffen of ongediertebestrijders gebruikt!

Gebruik minder papier en karton. Zo bescherm je de bossen, beperk je het gebruik van energie en water bij de productie en zorg je voor minder afval. Moet je toch printen, doe het dan op beide zijden van het papier of gebruik de achterkant als kladpapier. Hergebruik enveloppen of krabbel er boodschappenlijstjes of berichtjes op.

Waarschijnlijk vind je vervangmiddelen: kringlooppapier of papier met FSC-of PEFC-keurmerk (schriften, wc-papier, behang), textiel (servetten, zakdoeken, zakken) of internet (telefoongidsen, overschrijvingen).

Leen je uitgelezen boeken, kranten of tijdschriften uit. En recycleer zeker alle oud papier en karton.

Tuinafval (gemaaid gras, hegsnoeisel, takken) is biologisch afbreekbaar. Maar gooi het niet in een rivier: het kan zich bij natuurlijke of kunstmatige vernauwingen of bij bruggen ophopen, en zo overstromingen veroorzaken.

Wanneer plantaardig afval in het water ontbindt, verhoogt het stikstofgehalte in de rivier. Hierdoor gaan er meer algen groeien, wat schadelijk is voor de fauna en flora. Zij verminderen immers het zuurstofgehalte in de rivier, vooral bij warm weer, zodat alles wat erin leeft geleidelijk aan sterft.

Waterlopen zijn belangrijk voor het ecologische evenwicht van de valleien. Bescherm ze. Composteer je plantaardig afval of breng het naar een milieupark.

Overal is er biodiversiteit: ook op je huid, in je mond en in je ingewanden. In en op ons lichaam leven immers miljarden mijten, bacteriën, virussen, gisten … De darmflora bevat meer bacteriën dan het hele lichaam cellen! Ons organisme heeft die nodig, want anders zou het de levensnoodzakelijke voedingsstoffen niet kunnen opnemen.

Op onze huid leven microorganismen in een indrukwekkend landschap van dalen en hoogvlaktes, met hoekjes waar ze goed gedijen en waar onze klieren ze rijkelijk van voedsel voorzien!

Bescherm dit evenwichtige ecosysteem tegen de chemische aanvallen van een overdosis zure deodorant of zeep.

Duiven zijn een deel van de Met een duiventil kan je biodiversiteit van de stad, gemeente hier iets aan maar hun drek vormt een doen: ze kan de duivenpoprobleem. pulatie beter beheersen en Thuis kan je op daklijsten, balkons en vensterbanken metalen pinnen aanbrengen of een draad spannen om duiven te weren: die systemen zijn efficiënt én geurloos.

Ten slotte zijn duiven de lievelingskost van slechtvalken. Voer actie om deze roofvogels te beschermen (in een grote stad nestelen ze vaak op de torens van de kathedraal).

Hou bij het planten rekening Graaf een grote diepe kuil: met de plaats die je hebt het beste is om 1 m³ aarde en die de bomen (en hun rul te maken voor een betere schaduw) zullen innemen doorworteling. Dompel de wanneer ze volwassen zijn. wortelkluit in een mengsel

van gelijke delen water, klei-Bezit je een kleine tuin, aarde en koeiendrek of goed plant dan maar één traag-verteerde compost. Plant groeiende boom of een de boom zo dat de overgang dwergvariëteit. Plant de tussen de stam en de wortel bomen ver genoeg van net boven de grond komt. elkaar en minstens twee Maak het gat dicht en vorm meter van de muur van je met de overblijvende aarde buren! een ‘goot’ rond de plant,

waarin je kan begieten. Tot slot kort je de takken met de helft in.

Vliegtuigen brullen in de lucht, auto’s razen en toeteren, drilboren daveren, ziekenwagens loeien, voetgangers kwetteren (in hun gsm): vandaar hoor je bijna overal in de stad lawaai. En dit overstemt de geluiden van de natuur.

Maar als je je oren spitst, hoor je ‘s morgens vroeg en ’s avonds laat vogels fluiten, ’s middags bijen en wespen zoemen, ’s nachts kikkers en padden ritmisch kwaken en – net wanneer je wil slapen – muggen zoemen!

Leer die geluiden herkennen: wanneer je weet wie ze maakt, vergeet je al vlug het lawaai in de stad …

Je ziet niet zo gemakkelijk wilde dieren: bij het minste geluid vluchten ze weg of verstoppen ze zich. Sommige komen alleen ’s nachts tevoorschijn. Maar ze laten allemaal tal van sporen achter: afdrukken, etensresten, drollen, plukjes haar, nesten … Vind ze en zoek uit van welk dier ze afkomstig zijn!

Een hoop gepelde dennenappels onderaan een boom? Dan is er vast een spechtensmidse in de buurt. Gespleten hazelnoten? Hier kwam een eekhoorn voorbij. Een veertje met blauwe, witte en zwarte strepen? Niet ver weg zal een Vlaamse gaai zitten.

Een pluizige zwarte drol op een stronk of een grote steen? Dat is het visitekaartje van de vos, waarmee hij zijn territorium afbakent.

Breng je bedrijf ertoe zijn impact op het milieu (CO2-uitstoot, ligging aan een waterloop…) te compenseren of zich voor de biodiversiteit in te zetten.

Het bedrijf kan natuurverenigingen steunen bij het herstel van bijzondere ecosystemen of het beschermen van bedreigde soorten. Het kan een financiële bijdrage leveren voor wetenschappelijke inventarisatie-en instandhoudingsprogramma’s.

Het kan zijn opbrengst delen met het Zuiden door een stichting in het leven te roepen die de biodiversiteit moet beschermen.

Het kan zijn werknemers in dit verband veldwerk laten verrichten. De lokale partner levert de grondstoffen en de genetische rijkdom.

Ga niet af op vermeldingen zoals ‘hoeve-eieren’ of ‘scharreleieren’, maar op de traceerbaarheidscode die sinds 2004 op elk ei moet staan dat in de Europese Unie verkocht wordt.

Het eerste cijfer van deze code verwijst naar het houderijsysteem: eieren met code 0 zijn afkomstig van biologische kippen, die met code 1 van kippen met vrije uitloop, die met code 2 van scharrelkippen en die met code 3 van batterijkippen.

Kies voor eieren met code 0. Die hebben niet alleen de beste voedingskwaliteit, maar ze zijn vooral beter voor het welzijn van de kippen en voor het milieu. De kippen kunnen immers vrij rond scharrelen en krijgen biologisch geproduceerd voer.

Koop geen sieraden in koraal: koraalriffen zijn een van de rijkste maar ook een van de meest kwetsbare milieus. Ze worden al zwaar genoeg bedreigd door de sleepvisserij, de vervuiling en de opwarming van de zee!

Dit geldt ook voor sieraden, beeldjes, mesheften en andere souvenirs in ivoor: de – in veel landen illegale – ivoorhandel is de hoofdreden waarom in Afrika en Azië zoveel olifanten afgeslacht worden.

Schenk ook geen voorwer-jaguars, luipaarden), sierapen die gemaakt zijn van den uit schildpadschild, bedreigde soorten, zoals sjaals in wol van de tassen of schoenen van Tibetaanse antilope … slangenleer, jassen in bont van katachtigen (tijgers,

Een paparazzo neemt indiscrete foto’s van beroemde mensen. Een ecopaparazzo volgt mensen die zich inzetten voor het behoud van de biodiversiteit. En hij fotografeert ondertussen zo discreet mogelijk dieren en planten in hun natuurlijke omgeving.

Is dit je roeping? Neem dan een fototoestel met een goede zoom-of telelens: je moet altijd op een afstand blijven om de dieren niet te storen.

de dieren zich laten zien …

Draag geen felle kleuren of parfum. De beste manier om in het landschap op te gaan en je geur te verbergen is camouflagekleding waarop je wat aarde wrijft. Ga gemakkelijk zitten (maar vertrap geen planten!) en wacht in stilte. Het kan immers wel even duren voor De meeste stomerijen gebruiken tetrachlooretheen. Dit oplosmiddel is giftig voor wie er mee werkt: het irriteert huid en slijmvliezen, veroorzaakt misselijkheid, hoofdpijn en bewusteloosheid, stapelt zich in het organisme op en is waarschijnlijk kankerverwekkend.

Hoewel het normaal in een gesloten kring gebruikt wordt, komt het toch in grondwater en rivieren terecht. Het spreekt vanzelf dat het ook daar heel schadelijk voor het milieu is.

Nu bestaan er nog maar	Koop dus geen kleren of
heel weinig ecologische	linnengoed die je naar de
stomerijen, die alleen	stomerij moet brengen!
biologische afbreekbare
producten (namelijk water)
gebruiken.

Wil je jouw naam of die van een vriend of familielid vereeuwigd zien in de naam van een onlangs ontdekte dier-of plantensoort? Doe een schenking aan BIOPAT (Patrons for Biodiversity), een vereniging van Duitse natuurwetenschappelijke instellingen en musea. Dan dan krijgt een kikker, vlinder, spin, varen, orchidee … de door jou gevraagde naam.

Zo lever je een blijvende bijdrage tot het behoud van de biodiversiteit.

Tevens ondersteun je het en het behoud van de taxonomisch onderzoek natuur, in het bijzonder in (het beschrijven van nieuwe die landen waar deze nieuwe soorten), evenals de studie soorten ontdekt zijn.

Voor meer informatie over dit initiatief: www.biopat.de

Biomimicry is het zoeken naar duurzame wereldvriendelijke technieken met de natuur als inspiratiebron. Vanuit deze invalshoek kan een ingenieur die voor een probleem staat, zich afvragen of de natuur hier ook mee te maken had en hoe ze het opgelost heeft.

De voorbeelden zijn legio: -een passieve klimaatregeling kopieert het luchtcirculatiesysteem van termietenheuvels (nabootsing van vorm); -in plaats van hechtingen, krammen en schroeven, gebruiken chirurgen medische lijm die op mossellijm geïnspireerd is (nabootsing van procedé); -een bedrijf gebruikt het afval van het bedrijf ernaast als grondstof, zoals ongewervelden, bacteriën en schimmels de dode bladeren van de bomen uit de buurt tot humus verwerken Koop voor de kleintjes knuffels in natuurlijke (tevens antiallergische) vezels, rammelaars en bouwdozen in hout met FSC-of PEFCkeurmerk, puzzels in kringloopkarton en bedrukt met plantaardige inkt …

Kies voor de groteren een verrekijker, een microscoop of een ander toestel waarmee ze kunnen observeren en hun kennis over de natuur kunnen uitbreiden. Ook een gezelschapsspel is een mooi geschenk: er bestaan nu spellen rond leefmilieu of duurzame ontwikkeling, waarbij er geen winnaars of verliezers zijn, maar iedereen met de hele groep hetzelfde doel wil bereiken.

Neem in geen geval spelletjes op batterijen (zie voor meer uitleg op het blaadje van 17 december).

Vaak is het de voedselketen (wie eet wie?) die de verschillende soorten in eenzelfde milieu met elkaar verbindt. In het bos eet de uil bijvoorbeeld bosmuizen; zij eten dan weer granen, bessen, slakken en regenwormen.

Deze voedselketen kan je gemakkelijk namaken in de vorm van een mobiel. Neem kleurpotloden, karton, een schaar, houten stokjes en touw. Teken 1 uil, 2 bosmuizen en 4 korenaartjes.

Knip ze uit en hang ze met touwtjes aaneen, zoals op de tekening.

Wat gebeurt er als je het voedsel van één van de bosmuizen wegneemt? Het mobieltje verliest zijn evenwicht. In de echte wereld wordt zo het hele milieu verstoord: zonder voedsel sterven de dieren van de honger en verdwijnen ze één voor één …

Inheemse planten zijn vrij goed bestand tegen onze winters. Bij lange en strenge vorstperiodes neem je toch beter enige voorzorgsmaatregelen.

Vul een bloempot met stro of dode bladeren en zet hem omgekeerd boven je zaailingen of over de voet van vorstgevoelige teruggesnoeide planten. Haal hem weg zodra ze bladeren krijgen.

Aard rozen en vaste planten aan en omwikkel de kwets-	Snoei bomen en struiken vóór het vriest.
baarste planten met stro of met een mat van riet, wilg of heide.	Bedek de bodem rond de beplanting met een dikke mulchlaag (zie het blaadje van 21 mei).
	Haal potplanten naar binnen: hun wortels staan
	meer bloot aan de kou dan
	die van planten in de volle grond.

Intensieve koffieteelt biedt een hoger rendement, maar vereist niet alleen irrigatie, maar ook pesticiden en chemische meststoffen. Het irrigatiewater neemt deze mee en besmet zo de bodem Het is biodiversiteitsvriendelijker om de koffiestruiken in de schaduw van bomen te laten groeien, zoals dit oorspronkelijk in de natuur het geval is.

De grote bomen beschermen de koffieplanten en de bodem tegen weer en wind. Ook bieden ze plaats aan veel meer soorten planten en dieren. Bovendien voedt de laag afgevallen bladeren de bodem en geeft ze onkruid geen kans.

Kies dus voor duurzaam geteelde koffie, bij voorkeur met een keurmerk als ‘Bird Friendly’.

Zorg er bij strenge vorst voor dat een deel van je waterpartij ijsvrij blijft. Dat is nodig voor een goede verluchting. De meeste waterplanten en -dieren gaan een inactieve fase tegemoet, maar ze moeten nog steeds ademhalen! Laat daarom een dikke bundel takken drijven.

Dit kan ook met gesloten plastic flessen die je met wat zand verzwaart, zodat ze recht blijven staan. Of maak een ijsvrijhouder (een dikke plak polystyreen met ballast, waardoor je een 16 mm dikke pvc-buis steekt).

Je kunt natuurlijk ook steeds dezelfde zone vrijmaken door het ijs te breken voordat het gezet is. Maar vermijd in elk geval antivriesproducten: de fauna en flora in je waterpartij zouden dit niet overleven.

‘Slow Food’ is een vereniging die zich tegen fastfoodketens en junkfood verzet. Ze wil consumenten warm ma-ken voor lekker eten. Maar ondertussen blijkt dat ze zo tevens de biodiversiteit beschermt.

Dat is eigenlijk niet verwonderlijk. At je al ooit fluweelzachte pastinaaksoep, aardpeerchips of slakkenkaviaar? Dan heb je bijgedragen tot het behoud van vergeten groenten (zoals deze knolgewassen) en bedreigde soorten (zoals de steur).

Voor meer informatie over de Slow Food Stichting voor deze ecogastronomische Biodiversiteit: vereniging, haar acties en www.slowfood.com.

Kunstkerstbomen zijn herbruikbaar, maar hun fabricage veroorzaakt te veel vervuiling. Kies een kerstboom uit een nabijgelegen duurzaam beheerd bos. In België vind je vooral nordmannsparren, die weinig naalden verliezen, en gewone sparren, die vlugger groeien, met minder mest en pesticiden.

Neem geen kerstboom met kluit, maar één die in een pot gekweekt is. Zo draag je ertoe bij dat de dunne laag vruchtbare aarde in het dennenbos bewaard blijft.

Hij heeft ook meer overlevingskans als je hem later in je tuin plant. Zet hem in huis niet te dicht bij een warmtebron en verstuif wat water op zijn naalden.

Je kan ook een spar uit kringloopkarton snijden of een muurversie met enkele takken maken.

Maak slingers van gedroogde bloemen, bessen en andere vruchten. Gebruik wilde appeltjes, dennenappels … als kerstballen. Tint houten schijfjes met notenbeits, rodebietensap of andere plantaardige verfstoffen en vraag dan een volwassene dat hij er een gaatje doorboort, zodat je ze aan een lint kan rijgen.

Vlecht kleine kransjes met stro, hulst, maretak, dennentakken …

Maak gelijkzijdige driehoe-Je kan ook allerlei dingen ken met takjes en bind ze in zoutdeeg of peperkoek met twijgjes of wol per twee maken: engeltjes, pakjes … tot sterren aaneen.

Strooizout tast de bladeren en de wortels aan van de planten aan de kant van de weg en besmet de ondergrond en de waterlopen. Er bestaan verschillende manieren om minder strooizout te gebruiken.

Rij met sneeuwbanden zodra het kouder wordt dan 7°. Woon je in een streek waar veel sneeuw valt en het vaak ijzelt? Kies dan voor spijkerbanden of sneeuwkettingen. Heb je er te laat aan gedacht? Stel dan je reis uit of neem een andere route, langs wegen die sneeuwvrij Meld het bij je gemeente als er zout gestrooid is waar dit niet echt noodzakelijk is of waar het kwetsbare ecosystemen bedreigt.

Spoor je gemeente aan om het strooizout vochtig te maken: dan werkt het beter en komt er minder in de natuur naast de weg terecht.

Raad ze aan om hun zoutstrooiers goed af te stellen, zodat die het zout in gepaste en gelijkmatige hoeveelheden uitstrooien over de gewenste breedte (vaak minder dan de breedte van de weg, want de auto’s spatten de sneeuw in de bermen).

Het is eveneens beter dat het zout opgeslagen wordt op een plaats waar het niet per ongeluk door regen of condensatie kan oplossen.

Kijk ook of je gemeente het water op de weg niet kan opvangen en zuiveren, zodat het zout hiervan de rivieren niet bezoedelt.

Je moet bovendien ook weten dat bevroren zoutwater onder de -21 °C niet meer smelt …

Neem 1 kg tamme kastanjes en maak een kerf in hun ronde kant. Leg ze 15 minuten in kokend water. Laat ze dan in het kookwater afkoelen en schil ze.

Warm ½ liter water op en voeg er 1 kg suiker en 1 gespleten vanillestokje aan toe. Haal na 20 minuten de pot van het vuur en doe er de kastanjes in. Laat ze de hele nacht weken.

Haal de kastanjes er de volgende dag met een schuimspaan uit. Laat de siroop 1 minuut koken, draai het vuur uit en doe de kastanjes weer in het water.

Herhaal die bewerking vier dagen na elkaar. De laatste dag laat je de siroop 4 tot 5 minuten koken eer je de kastanjes er voor de laatste keer 1 minuut in onderdompelt. Ten slotte wikkel je elke kastanje in een vetvrij papiertje.

Heb je een stukje bos dat je En je wil of kan geen zware

duurzaam wil ontginnen? bosbouwmachines niet weg gebruiken, hoewel die een boom in enkele minuten omzagen, van zijn takken ontdoen en zelfs in schijven van gelijke dikte zagen?

Inlandse trekpaarden doen dit werk inderdaad beter. Ze maken veel minder lawaai, ze kunnen zelfs langs smalle en steile paadjes en ze persen de bodem niet samen onder hun gewicht. Grote bosbouwmachines richten veel schade aan, want ze maken de bosbodem zo compact dat wortels er niet meer door kunnen groeien.

Batterijen bevatten zware metalen – hoofdzakelijk cadmium, kwik en lood. Deze zijn giftig voor de mens en andere dieren: ze verstoren onder andere de werking van nieren en lever.

Nu worden batterijen ingezameld en gerecycleerd, maar soms belanden ze toch op de vuilnisbelt, waar hun giftige bestanddelen de bodem en het grondwater kunnen besmetten. De gifstoffen worden zo opgenomen door planten, die belanden in de maag van planteneters en vervolgens in die van vleeseters. Op het einde van de voedselketen blijven ze achter in het lichaam van toppredatoren zoals de tonijn, de zwaardvis en … de mens!

Kies dus voor een rekenmachine of een wekker op zonne-energie, een opwindbaar polshorloge, een knijpkat of handdynamo …

Geen ideeën voor eindejaarsgeschenken? Wat dacht je van voorwerpen die je in de gelegenheid stellen te praten over biodiversiteit, haar nut en de noodzaak om haar in stand te houden? Een aangename manier om dit voor onze planeet zo belangrijke thema aan te snijden!

Geef doe-het-zelvers een handleiding over natuurlijke verf, amateurkoks een boek over eetbare wilde planten, reisliefhebbers een gids over ecotoerisme of natuuronderzoekers in de dop een verrekijker.

Schenk een stuk aleppozeep palmenteelt in Indonesië om natuurlijke wasmiddelen en Maleisië voor problemen aan te prijzen. En met een zorgt (ze brengt namelijk de doos biochocolaatjes kan mensapen in gevaar). je aanstippen dat de olieJe hebt samen met je buren Jullie willen in jullie streek of met je wijkcomité besloten een kwetsbaar milieu om geld in te zamelen voor herstellen, een boomgaard een plaatselijke of internati-planten, grond aankopen onale natuurvereniging. voor een natuurreservaat …

Een prachtig initiatief!

Nu moeten jullie nog een evenement organiseren, waarvan de opbrengst gaat naar één of meer biodiversiteitsprojecten die jullie nauw aan het hart liggen.

In december is een kerstmarkt natuurlijk ideaal, maar denk misschien ook eens aan een veiling, een rommelmarkt, een volksbal, een kaas-en-wijnavond of een bingomiddag.

Je bereidt natuurlijke meststoffen en pesticiden, je composteert plantenafval, je beschermt je grond met mulch, je kweekt en draagt zorg voor inheemse soorten, je kent wat van wisselteelt, je weet welke planten je het

best bij elkaar plant.

Je maait laat op het jaar, je legt een vijver aan, je bouwt nestkastjes voor je ‘tuinhulpjes’ … Biologisch tuinieren heeft dus totaal geen geheimen meer voor jou.

Waarom word je dan geen ‘biotuinmeester’?

Het is een heel eenvoudig principe. Je komt op voor meer biodiversiteit in tuinen en parken, waar je beginnende tuiniers of fans van chemische producten toont hoe het beter kan. Je kan dit zowel voor particulieren als bedrijven of gemeenten doen.

Lijkt dit je iets voor jou? Ga er dan voor! De vraag neemt immers steeds toe.

Deze balsem is ideaal als je huid droog is of wanneer je door de kou moet. Hij bevat geen palmolie of chemische producten die de biodiversiteit kunnen schaden (als je tenminste biologische ingrediënten gebruikt). Er zit ook geen muskus of bevergeil in: stoffen waarvoor de dieren die ze afscheiden, gedood moeten worden.

Laat in een glazen pot 30 g karitéboter, 10 g bijenwas, 20 ml plantaardige olie (van zonnebloem, tarwekiem of teunisbloem) au bain-marie smelten.

Haal de pot van het vuur en klop er krachtig 1 koffielepel vloeibare glycerine, 1 druppel propolis en 5 druppels etherische lavendelolie, geraniumolie en rozenolie door.

Bewaar de balsem in gesteriliseerde glazen potjes.

Heb je al eens goed op de doorsnee van een omgehakte boom gekeken? Daarop zie je ringen mooi rond elkaar staan: dit zijn de groeiringen of jaarringen. Die ontstaan elk jaar op het ogenblik dat de boom het meest groeit, namelijk in het voorjaar (de ring is dan licht en breed). In het najaar is er weinig of geen groei: de ring is dan donker en dun. Om de leeftijd van een omgehakte boom te kennen, hoef je dus enkel alle ringen met eenzelfde kleur te tellen.

Dit is uiteraard onmogelijk bij een levende boom. Dan kan je een presslerboor gebruiken, een toestel waarmee je een dun houtcilindertje uit de boom boort, waarop je dan de ringen telt. Maar omdat die boor de boom verwondt, mogen alleen deskundigen ze gebruiken.

Als je een pakje maakt, gebruik je vast papier en petroleumderivaten (synthetisch lint, plakband ...). Gebruik liever gerecycleerd papier, papier met FSC-of PEFC-keurmerk of krantenpapier dat je met kleurrijke motieven versiert. Doe er een touwtje rond uit vlas, hennep, raffia of wol en fleur de knoop op met een bosje gedroogde bloemen, hulst, twijgjes ...

Of wil je dat de verpakking bij het geschenkje hoort? Leer mooie herbruikbare papieren doosjes in origami maken of schenk een furoshiki.

Deze traditionele Japanse halsdoek kan je op allerlei manieren knopen om er de meest diverse voorwerpen in te stoppen en te dragen. Natuurlijk kan je je cadeaus ook gewoon niet inpakken …

Nu liggen de marktkramen Bij het aperitief horen huisvol streek-en seizoenspro-gemaakte chips van rode ducten, waarmee je heer-biet, aardpeer, pastinaak en lijke feestgerechten kunt wortel met een kwarksausje bereiden. met pijpajuin.

Als voorgerecht zet je een toast met oesterzwammen voor of een met gemalen noten bestrooide witloofroomsoep.

Voor de hoofdschotel garneer je biologisch wild of gevogelte (veel zachter en lekkerder dan batterijkip) met pompoenfrietjes, peren in wijn, aardappelen in de schil en veldsla.

En wat dacht je van een kerststronk met kastanjepuree, een tarte tatin met kweepeer of een sorbet met appelen uit je boomgaard?

Wat dacht je van een concert van groentemuziek vóór en met je familie en vrienden?

Voor de percussie is er niets beters dan pompoenen.

Voor de blaasinstrumenten heb je volop keus. Hol met een lange boor dikke penen uit om er fluiten van te maken (gebruik een kleinere boor voor de gaten waarop de vingers worden gezet).

Maak een panfluit van steeds dunnere worteltjes (of schorseneren) en ocarina’s van aardappelen.

Voor een trompet heb je een wortel nodig (voor het mondstuk), een uitgeholde zwarte radijs (voor de buis) en een pompoen (voor de klankbeker).

Maak na het concert een lekkere soep van je tijdelijke instrumenten!

Een flink deel van het voedsel dat wij kopen, eindigt in de vuilnisbak. De productie, het transport, het bewaren en uiteindelijk het verwijderen van al dit weggegooide voedsel hebben echter veel water, pesticiden, meststoffen en energie vereist en veel vervuiling veroorzaakt.

Wanneer je het menu samenstelt, bepaal dan de vereiste hoeveelheden vóór je boodschappen gaat doen. Hou rekening met de uiterste consumptiedata. Gebruik de restjes in een volgende maaltijd of vries ze in.

Composteer zo veel mogelijk Zo verspil je minder voedsel je keukenafval, zoals fruit- en beperk je afval en onnoen groenteschillen (zie ook dige uitgaven! de blaadjes van 27 februari en 29 april).

Bioboeren passen natuurlijke productietechnieken toe: ze kweken alleen inheemse soorten en gebruiken geen chemische meststoffen of pesticiden. Zo putten ze de bodem niet uit en vervuilen ze het grondwater niet.

Ze hebben ook aandacht voor diertjes die bij de teelt helpen en voor de omringende ecosystemen (zie het blaadje van 12 april).

Bovendien halen ze oude soorten uit de vergetelheid, die bovendien lekker en gezond zijn: aardperen, oude graangewassen, verrukkelijke appelen ...

Wie een biogroenteabonnement neemt, draagt bij tot een gezondere en duurzamere wereld.

Let wel op dat het fruit en de groenten inderdaad lokale seizoensproducten zijn (weinig conserveringsmiddelen en weinig vervoer) en dat de verpakking tot een minimum beperkt is.

De winter is de beste tijd om standvogels waar te nemen: zwarte kraai, merel, pimpelmees, koolmees, spreeuw, gaai, huismus, ekster, vink, roodborst, zwarte roodstaart, winterkoninkje …

Tussen de bladerloze takken vallen vogels immers beter op. Je herkent ze ook beter, want doordat er minder soorten zijn, vergis je je minder snel. En wanneer er sneeuw ligt, kan je zelfs hun pootafdrukken onderzoeken.

De eindejaarsfeesten zijn een bron van overconsumptie, met veel te veel afval en veel te veel verspilling van energie en middelen. Je kan dit beperken met enkele eenvoudige handelingen, zoals hergebruik en recyclage.

Verban dus alle producten die je slechts een keer kan gebruiken: plastic bekers, borden en bestek, papieren servetten of tafellakens, aluminium wegwerpschotels, overdreven feestelijk verpakte levensmiddelen en voorwerpen.

Eenmaal vuil, kan het mees-Hou bij wat je volgend te van dit afval niet meer jaar nog kan gebruiken en worden gerecycleerd! sorteer het weinige over

gebleven afval voor de gescheiden ophaling.

ik ga op zoek naar maretak.

Maretak is een groenblij-Voor de Galliërs was de vende parasitaire plant, maretak heilig en nu is die groeit op gastbomen, het bij ons nog altijd een vooral appelbomen of popu-welvaartssymbool: volgens lieren. Zodra de boom blad de traditie moeten we elkaar verliest, zie je de bolvormige op 1 januari onder de mareplanten hangen. Zijn witte tak zoenen. vruchten zijn giftig voor de mens, maar zijn in de winter Pluk maretakken van bomen geliefde kost voor lijsters die er veel hebben, want ze en grasmussen. Deze laat-raken erdoor verzwakt. Snijd ste verspreiden de zaadjes hiertoe de bol netjes bij de via hun ontlasting, zodat basis weg. er al vlug nieuwe planten verschijnen.

Je vindt op het internet duizenden websites over biodiversiteit en het behoud ervan. Veel van voorgaande tips verwijzen ernaar, maar we geven er nog enkele mee (ze staan per datum gerangschikt). Deze lijst is verre van volledig: je doet zeker nog ontdekkingen.

04/01

www.oft.be www.maxhavelaar.be

05/01

www-footprint.be

07/01

www.biodiv.be/links/link-be/lnk-ngo www.natagora.be (fr) www.natuurpunt.be (nl) www.jeunesetnature.be (fr) www.jnm.be (nl) http://www.earthalert.be/nl/ http://www.natuurenwetenschap.be

13/01

www.futerra.co.uk/downloads/Greenwash_Guide.pdf (en)

15/01

www.limburg.be/eCache/20989/Gemeenten_adopteren_Limburgse_soorten.html (nl + en)

29/01

www.infolabel.be www.eco-label.com

02/02

www.ifen.fr/zoneshumides/pages/presentation.htm (fr)

04/02

www.natagora.be/index.php?id=461 (La mare naturelle / De natuurlijke poel)

12/02

www.murvegetalpatrickblanc.com (fr + en)

18/02

www.senat.fr/noticerap/2007/r07-176-2-notice.html (fr)

19/02

www.locavores.com (en)

27/02

www.zonderisgezonder.be (nl) www.adalia.be (fr) www.sante-environnement.be/spip.php?rubrique30 (fr)

29/02

www.arehn.asso.fr/dossiers/cosmetiques/cosmetiques.html (fr)

03/03

www.corif.net/site (fr) www.vogelvisie.nl (nl) www.virtual-bird.com (en + fr+ nl)

06/03

www.natagora.be/index.php?id=461 (Les plantes de la mare / Planten van de vijver)

12/03

www.unep.org

14/03

www.belgium.be/fr/actualites/2009/news_ecocheques.jsp (fr) www.belgium.be/nl/nieuws/2009/news_ecocheques.jsp (nl)

19/03

jardinomade.canalblog.com (fr) www.jardinons-ensemble.org (fr)

21/03

www.natuurenbos.be/nl-be/thema/bos/bosbeheer/bosbeheervisie.aspx (nl)

29/03

www.natagora.be/index.php?id=461 (La nature côté rue / De natuur dichtbij huis + Les plantes grimpantes / Klimplanten)

01/04

www.msc.org www.wwf.be/_media/conso-guide-poissons_870023.pdf (fr) www.greenpeace.org/raw/content/belgium/fr/press/reports/et-ta-mer-t-y-penses.pdf (fr) www.goedevis.nl/Home (nl)

02/04

www.arehn.asso.fr/publications/cpa/cpa02.pdf (fr)

03/04

www.lenteprikkel.be (nl)

05/04

www.wwf.be (gîtes Panda dans S’informer/Dossiers/Eco-gestes) www.wwf.be (gîtes Panda in Nieuws & info/Dossiers/Eco-tips) www.ecolabel.eu (en) www.groenesleutel.be (nl)

24/04

www.vttfrance.com (fr)

01/05

nichoirs.net (fr)

03/05

solarcooking.org (fr + en) www.boliviainti-sudsoleil.org (fr + en + de)

05/05

www.lesscouts.be/vertlecamp (fr) www.go4nature.be (nl)

08/05

www.papillonsaujardin.be (fr) www.vlinderwerkgroep.be (nl)

14/05

bioforum.be

17/05

www.vip.biodiv.be (brochure SOS Invasions/ De opmars van exoten)

20/05

www.notre-planete.info/actualites/actu_1471_continent_dechets_atlantique_nord.php (fr) www.greenpeace.org/international/campaigns/oceans/pollution/trash-vortex# (en) thetyee.ca/News/2007/11/21/PacificGarbagePatch/ (en)

22/05

greenwave.cbd.int/fr/jib (fr) greenwave.cbd.int/en/ibd (en)

24/05

www.fsagx.ac.be/ec/gestioninvasives/Pages/Doc-dispo.htm (fr + de) www.groen.net/magazine.asp?r=46&item=7420 (nl)

06/06

www.symbioses.be/pdf/69/dossier/Sy69-13-exp.pdf (fr)

08/06

www.worldoceannetwork.org/Act_WODGrandPublic.asp (en + fr) www.theoceanproject.org (en)

22/06

www.fsagx.ac.be/ec/gestioninvasives/Documents/07_07_guide_de _reconnaissance_ BR_DGRNE .pdf (fr)

28/06

www.natagora.be/index.php?id=461 (La prairie fleurie / Het grasland)

01/07

www.empa.ch/plugin/template/empa/*/45999/---/l=3 (fr) www.ehponline.org/docs/2008/10966/abstract.html (en) www.abc.net.au/science/articles/2008/05/26/2255593.htm (en)

02/07

www.bruxellesenvironnement.be/Templates/Particuliers/Informer.aspx?id=2140 (fr) www.leefmilieubrussel.be/Templates/Particuliers/Informer. aspx?id=2140&langtype=2067 (nl) www.issg.org/database/species/ecology.asp?si=668&fr=1&sts=sss (en)

04/07

www.bruxellesenvironnement.be (brochure Vivre en ville avec eux) www.leefmilieubrussel.be (brochure Thuis in de stad)

16/07

www.worldwildlife.org/science/projects/ecosystemserv/item1987.html (en)

24/07

ias.biodiversity.be/ias/documents/def_nl.pdf (nl) ias.biodiversity.be/ias/documents/def_fr.pdf (fr)

26/07

carrotmob.org (en)

27/07

www.idrc.ca/en/ev-12014-201-1-DO_TOPIC.html (en) www.idrc.ca/fr/ev-12014-201-1-DO_TOPIC.html (fr)

28/07

www.natuurhulpcentrum.be/CMS (nl) www.birdsbay.be (fr) www.crohbruxelles.be (fr)

06/08

www.cites.org/fra/cop/12/doc/F12-64.pdf (fr) www.cites.org/eng/disc/text.shtml (en)

18/08

jardinpotagerurbain.wordpress.com/2009/03/12/seed-bombing/ (fr) www.paris.fr/portail/Environnement/Portal.lut?page_id=7558 (affiches nature, fr)

22/08

www.natuurenbos.be

30/08

assets.panda.org/downloads/failingforests.pdf (en) www.wwf.be/boisdurable/problemes/bois-illegal.htm (fr) www.greenpeace.org/france/campagnes/forets/fiches-thematiques/en-asie-du-sud-est (fr) www.greenpeace.org/belgium/nl/campaigns/bossen (nl)

08/09

www.vertdeterre.com/nature/vegetal/taille.html (fr)

09/09

www.iucnredlist.org/details/17975/0 (en) www.janegoodall.fr/htfr/orang_outan.htm (fr) www.amisdelaterre.org/-Huile-de-palme-un-ingredient-.html (fr)

10/09

www.natuurenbos.be/nl-BE/Thema/Openbare_visserij/~/media/Files/Themas/Openbare visserij/Reglement Openbare Visserij 2009 NL.ashx (nl) www.natuurenbos.be/nl-be/Thema/Openbare visserij/~/media/Files/Themas/Openbare visserij/Reglement pour la Peche Publique 2009.ashx (fr) www.maisondelapeche.be/Fr/Poissons-de-nos-rivieres_149_7.html (fr) www.ofimer.fr/Z-espacereferentiel/eref_accueil.html (fr) www.greenpeace.org/raw/content/belgium/fr/press/reports/et-ta-mer-t-y-penses.pdf (fr)

11/09

www.soignes-zonien.net/que-fait-on-en-foret/faire-de-la-recherche/dood-doet-levenook-in-het-zonienwoud (fr) www.soignes-zonien.net/wat-doet-men-in-het-bos/onderzoeken/dood-doet-leven-ookin-het-zonienwoud/dood-doet-leven-ook-in-het-zonienwoud?set_language=nl (nl)

12/09

www.cwepss.org (fr)

18/09

www.grsentiers.org (fr) www.groteroutepaden.be (nl)

22/09

www.actu-environnement.com/ae/dossiers/agrocarburants/focus_agrocarburants.php4 (fr) fr.ekopedia.org/Agrocarburant (fr) www.oxfamfrance.org/php/rp-biocarburants-politique-climatique.php (fr)

24/09

app01.serv.cg59.fr/SiteInternet/frontoffice/userfiles/file/hqe-route-durable/ (fr)

05/10

www.arehn.asso.fr/publications/cpa/cpa30.pdf (fr)

12/10

ftp.fao.org/docrep/fao/011/a1250f/annexes/CountryReports/Belgium.pdf (fr)

13/10

www.wwf.fr/pdf/orpaillage.pdf (fr)

23/10

ec.europa.eu/environment/climat/campaign/pdf/e_toolkit_brochure_nl.pdf (nl) ec.europa.eu/environment/climat/campaign/pdf/e_toolkit_brochure_fr.pdf (fr)

24/10

www.fao.org/nr/gen/gen_080502_fr.htm (fr) www.fao.org/nr/gen/gen_080502_en.htm (en)

28/10

environnement.wallonie.be/dnf/arbres_remarquables/juridiques.html (fr) www.natuurenbos.be (nl)

29/10

www.oivo-crioc.org/files/fr/3190fr.pdf (fr) www.oivo-crioc.org/files/nl/3190nl.pdf (nl)

01/11

www.boomgaardenstichting.be (nl) rwdf.cra.wallonie.be (fr)

02/11

www.projects-abroad.fr (fr) www.earthwatch.org (en) www.greenvolunteers.com (en) www.ecovolontaires.org (fr)

03/11

www.kokopelli-be.com (fr) www.kokopelli.asso.fr (fr) www.gardenorganic.org.uk (en) www.vergetengroenten.be (nl) www.denationaleproeftuin.nl (nl)

06/11

www.loutres.be (fr) www.foretwallonne.be/031pdf.folder/fw91_18-28[loutre].pdf (fr)

09/11

www.adalia.be/vpage.php?id=149 (fr)

16/11

www.greenpeace.org/raw/content/france/presse/dossiers-documents/choisir-des-boisqui-ne-contri.pdf (fr) www.cipra.org/fr/climalp/construction-renovation/sur-le-chemin-du-bois/bois-regional (fr)

23/11

www.ecologie.gouv.fr/La-biodiversite-on-l-a-dans-la.html (fr)

01/12

ecopaparazzi.ning.com (en)

04/12

www.biomimicryeuropa.org (en) www.biomimicryinstitute.org (en)

08/12

birdsandbeans.com (en)

10/12

www.slowfoodbe.be

13/12

kiosque.cg85.fr/repimg/docjoint/00138_gazette-salage.pdf (fr)

17/12

www.afsca.be/sp/pv-cont/metaux_nl.asp (nl) www.afsca.be/sp/pv-cont/metaux_fr.asp (fr) www.senat.fr/rap/l00-261/l00-261.html (fr)

23/12

www.env.go.jp/en/focus/attach/060403-5.html furoshiki.com/techniques (en) raffa.grandmenage.info/post/2006/11/17/Eco-emballer_les_cadeaux (fr)

25/12

www.gemueseorchester.org (en) opzoeking van informatie en tekstvoorbereiding: Charlotte Degueldre, Vinciane Dutordoir, Anne Franklin, Dominique Jongen, Marc Peeters eindredactie: Charlotte Degueldre nederlandse vertaling: Jan Claerbout en ISO Translation nalezing en aanpassing: Isabelle Coppée, Dominique Jongen, Anne Franklin, Saartje Linders, Marie-Lucie Susini, Martine Van Audenhove, Jackie Van Goethem, Ann Venmans, Jacqueline Verheyen illustraties: Claude Desmedt lay-out: Claude Desmedt, Vinciane Lowie

We danken onze collega’s en kennissen voor hun suggesties.

Wettelijk depotnummer: D/2009/0339/10

Het kbin heeft alle redelijke maatregelen getroffen opdat de inhoud van deze publicatie exact en up-to-date zou zijn en met haar doelstelling zou overeenstemmen. De informatie en tips die ze bevat, zijn niettemin van algemene aard. Het Instituut of zijn medewerkers kunnen hiervoor dan ook geenszins verantwoordelijk gesteld worden.

De reproductie van teksten en foto’s is toegestaan en wordt zelfs aangemoedigd voor persoonlijke en/of pedagogische maar strikt niet-commerciële doeleinden, op voorwaarde dat de bron wordt geciteerd en verwezen wordt naar de site www.ikgeeflevenaanmijnplaneet.be. Alle reproductie-, vertaal- en aanpassingsrechten zijn voorbehouden voor alle landen voor elk ander gebruik dan hierboven staat vermeld.

 U.: Camille Pisani, Vautierstraat 29 1000 BrusseV.l