Antarctica - De poolgebieden: een barometer voor klimaatsveranderingen
De poolgebieden zijn al lange tijd een geliefkoosd doel voor avontuurlijke expedities. Maar waar poolreizigers vroeger het verkennen van een opwindend en onbekend landschap voor ogen hadden, zijn noord- en zuidpool nu de ultieme plaats voor biologisch, glaciologisch en klimatologisch onderzoek naar de effecten van ‘global change’. De noemer ‘Global change’ bundelt de laatste decennia fenomenen als klimaatsveranderingen, UV-straling, invasieve soorten, milieuvervuiling en andere gevolgen van de industriële maatschappij.
Belangrijk is dat de poolgebieden nu al op de klimaatsveranderingen reageren. De effecten van klimaatsveranderingen zijn sterker zichtbaar in de poolgebieden dan elders ter wereld.
De vegetatie is een goed voorbeeld. Twintig jaar geleden was er op King George Island (gesitueerd op het Antarctisch Schiereiland) weinig vegetatie: voornamelijk kale rotsen, wat korstmossen en twee soorten zeldzame bloemplanten. Op dit moment zijn korstmossen en bloemplanten talrijker en algemener op het eiland. Ze vormen zelfs groene tapijten, een fenomeen dat je voorheen nooit gezien zou hebben.
Er zijn nog andere getuigenissen van de klimaatsveranderingen. Naast de opwarming is ook het gat in de ozonlaag, met een verhoging van de UV-B-straling tot gevolg, een belangrijk aspect. UV-B-straling is ultraviolet licht met een korte golflengte, en is bijzonder schadelijk voor levende organismen. De straling heeft een invloed op de diversiteit en de samenstelling van het fytoplankton en dit tot op een diepte van wel 30 meter; In het bijzonder algen en andere microscopische planten die basisvoedsel vormen van alle aquatische levensvormen. De soorten die deel uit maken van het phytoplankton zijn niet allemaal even gevoelig voor UV-B-straling. De cellen van bepaalde soorten bevatten stoffen die hen beschermen. Gevoelige soorten overleven de verhoogde UV-B-straling dan weer niet. Daardoor verandert de samenstelling van het fytoplankton. Aangezien het de basis van de voedselpiramide van alle aquatische organismen vormt, kan deze verandering ervoor zorgen dat de gehele voedselketen wordt beïnvloed.
Biologen die de Antarctische zeeën onderzoeken, hebben gemerkt dat niet enkel de samenstelling van het fytoplankton verandert, maar dat ook de hoeveelheid dat er jaarlijks van geproduceerd wordt sterk afneemt.
Langs de randen van Antarctica liggen kilometers ijsvlakten, die afglijden naar de zee. Zo worden ‘iceshelves’ of vlottend ijs gevormd, die later afkalven tot ijsbergen. De laatste 10 à 20 jaar merken wetenschappers dat de ijsvlakten veel sneller afbreken. Talrijke vierkante kilometers zijn zelfs volledig verdwenen, met als gevolg dat milieus die zich geïsoleerd onder een dikke laag ijs konden handhaven, nu meer aan externe invloeden blootgesteld zijn. Dit is een belangrijk en zichtbaar effect van de opwarming; rond het Antarctisch Schiereiland is de gemiddelde jaartemperatuur tijdens de laatste 50 jaar gestegen met 2,4°C. Dit is enorm veel, zeker rond zeer belangrijke grens van 0°C.
Om dergelijke effecten te kunnen bestuderen is het nodig historische gegevens te vergelijken met de huidige toestand. Het Marien Biodiversiteits Informatie Netwerk (SCAR-MarBIN) zorgt ervoor dat alle beschikbare waarnemingen voor iedereen, wereldwijd, toegankelijk zijn via het “world wide web”.
Onder de vleugel van het biodiversiteitplatform en gefinancierd door het Belgische Wetenschapsbeleid, is SCAR-MarBin uitgegroeid tot een belangrijk netwerk van databanken dat via een enkele website, toegang verschaft aan meer dan 90 datasets verdeeld over de hele wereld. SCAR-Marbin geeft gratis een directe toegang aan al deze informatie, die van groot belang is voor het onderzoek, de bescherming en het beheer van de Antarctische mariene ecosystemen. Deze realisatie is belangrijk in het kader van de snelle veranderingen die zich momenteel in Antarctica voordoen.
Naast de effecten van global change bestudeert het team van het Museum ook de nog weinig bekende biodiversiteit van de antarctische fauna. Het leven is er extreem rijk en gediversifieerd. Ze kijken vooral naar de rol van de talrijke crustaceeën in het ecosysteem: wanneer die gekend is, kan veel beter voorspeld worden wat de resultaten van klimaatsveranderingen kunnen zijn op de structuur van de voedselketen. En dus op al het leven in de oceaan….
