De poolgebieden: Getuigen van de toekomst

Missie naar Antarctica: Verkenning van de diepe poolzeeën

Zaterdag 19 maart 2005, 12u40. De ‘Polarstern’ wordt reeds verscheidene uren door een blok ijs gevangen gehouden. Nadat ze succesvol door het dikker wordende ijs is gebroken, maakt de Duitse ijsbreker maar langzaam vooruitgang in de 2m dikke ijslaag, die niet wil bezwijken.

De ‘Polarstern’ is ’s werelds krachtigste ijsbreker. Ze kan met een snelheid van 5 knopen, zonder vertragen, doorheen een ijszee van 1m dikte breken.

Op 22 januari vertrokken twee gelijklopende missies, ANDEEP III en WECCON, uit Kaapstad (Zuid-Afrika), voor een expeditie van 3 maanden naar Antarctisch gebied. Doel: verkenning van de Zuidelijke Oceaan, waarvan de biodiversiteit de minst gekende op aarde is, en een detailstudie van de watermassa’s en zeestromingen in dit gebied. Om het doel van de ‘biodiversiteits-missie’ te bereiken, worden stalen genomen van diepzeefauna en sedimenten. Daarvoor worden sleepnetten, kernboren, fuiken en sondes naar extreme diepten en omstandigheden van intense druk gebracht. Daarnaast laten gesofisticeerde sonars (Hydrosweep en Parasound) toe gedetailleerde kaarten van de zeebodem en sedimentlagen vast te leggen, vanop enkele kilometers hoogte.

Bij elke Antarctische expeditie bepalen ijsbergen onvermijdelijk het decor én de route.

In het kader van het Federaal Belgisch Antarctisch Programma, waarbij het KBIN actief betrokken is, scheepten 5 Belgische biologen in voor deze internationale missie, die niet minder dan 48 onderzoekers uit 13 landen van 4 continenten groepeert. Elk van hen heeft zijn eigen specialisatie, en iedereen zal moeten samenwerken om waardevolle resultaten te behalen. Een goede kennis van Antarctica is onontbeerlijk: evenals in het Arctisch gebied worden hier diepe en koude zeestromingen gevormd, die de andere oceanen voorzien van voedsel en zuurstof. Deze stromingen hebben een belangrijke invloed op het wereldklimaat.

De huidige klimaatsveranderingen komen veel intenser tot uiting in de poolgebieden dan elders op de wereld, en voor toekomstige studies is het vergaren van de grootst mogelijke kennis over de biodiversiteitsstatus van deze relatief goed bewaarde omgeving onontbeerlijk. Welke effecten hebben opwarming en de verhoging van UV-B straling op de biodiversiteit? Welke soorten zullen wegvallen, welke andere zullen hun plaats innemen, en waarom? En welke effecten zullen de veranderingen hebben op de polaire en aanpalende ecosystemen? Hoe kan de kennis die in Antarctica wordt vergaard, worden toegepast op de rest van de wereld?

Om deze vragen onweerlegbaar te kunnen beantwoorden, hebben we nood aan een groot aantal gegevens, en onze missie moet hiertoe bijdragen.

Claude De Broyer en Bruno Danis
(vanaf de Weddellzee, Antarctica)

Bruno Danis en Claude De Broyer op de brug van de ‘Polarstern’, op de Weddellzee.

4935m... een nieuw diepterecord voor het team van het KBIN. De fuiken worden gebruikt om carnivoren uit de diepzee te vangen. Deze snelle zwemmers ontsnappen meestal aan andere vangsttechnieken. De fuiken zijn bevestigd aan de “kooi”, een pyramidevormig geraamte dat met balast op de grond wordt gehouden. Het succes van onze onderneming hangt af van het akoestisch ontkoppelingssysteem, dat de kooi op ons signaal moet vrijmaken van de balast. Als deze zijn werk doet, kunnen de fuiken langzaam tot aan het wateroppervlak stijgen. We kunnen ze volgen dankzij de ‘Posidonia’. Deze speciale radiobaken, ook aan de kooi bevestigd, communiceert akoestisch met het schip om zijn positie (lengtegraad, breedtegraad, diepte) in reële tijd aan te geven. Dit laat ons toe om de kooi op te halen… zolang het wateroppervlak niet door ijs is bedekt!

Ons team bereidt het autonome fuikensysteem voor; het is voorzien van een akoestisch ontkoppelingssysteem dat ontworpen is voor grote diepten.

4935m… Mensen denken vaak dat er op deze diepten geen leven te vinden is, enkel een immense, verlaten abyssale vlakte. Maar ons fuiken zijn gevuld met honderden schaaldieren, waarvan amfipoden het grootste deel uitmaken. Velen zijn ons nog onbekend, en vertonen nieuwe morfologische kenmerken die ons helpen hun evolutie te begrijpen. Vergeleken met hun verwanten uit onze streken zijn sommige echte reuzen: ze hebben een lengte tot 12cm, dankzij de hoge zuurstofconcentratie van hun omgeving. Levende individuen worden in aquaria geplaatst, in gekoelde containers, bij omstandigheden die zo dicht mogelijk bij de natuurlijke aanleunen. Zij zullen het onderwerp zijn van verschillende studies, die ons een grote stap verder zulen brengen om de fundamenten van de polaire diepzeebiologie te begrijpen.

A. Sommige schaaldiersoorten uit de diepzee zijn reuzen in vergelijking met hun verwanten uit onze streken. Dit specimen is meer dan 12cm lang
B. Dit opmerkelijke ‘gepantserde’ schaaldiertje werd gevangen op een diepte van 3074m. Het is een onbekende amphipodensoort, behorend tot een genus dat nieuw is voor de wetenschap. Onze Duitse collega’s gaven het de bijnaam ‘panzer’!